Güveni kötüye kullanma suçu

Güveni kötüye kullanma, hukuka uygun biçimde kendisine bırakılmış bir mal üzerinde failin bu güveni ihlal ederek tasarrufta bulunmasıdır. Ticari ilişkilerden doğan uyuşmazlıkların ceza boyutunda en sık karşılaşılan suçtur ve 24/12/2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla önemli bir değişikliğe uğramıştır.

Temel şekil

TCK m.155/1: başkasına ait olup da, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyedliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak, zilyedliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunan veya bu devir olgusunu inkar eden kişi, şikayet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası ile cezalandırılır.

Unsurlar:

1. Başkasına ait mal. Suçun konusu, faile ait olmayan bir maldır.

2. Zilyetliğin devredilmiş olması. Mal, faile muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere teslim edilmiş olmalıdır. Bu devir hukuka uygundur; işin özü budur.

3. Belirli bir amaç. Devrin bir amacı bulunmalıdır: saklama, kullanma, taşıma, onarım gibi.

4. Devir amacı dışında tasarruf veya inkâr. İki seçimlik hareket vardır:

• Devir amacı dışında tasarrufta bulunmak: Malı satmak, rehnetmek, tüketmek, iade etmemek.
• Devir olgusunu inkâr etmek: Malın kendisine teslim edildiğini reddetmek.

5. Yarar. Fail, kendisinin veya başkasının yararına hareket etmelidir.

Temel şekil şikâyete bağlıdır. Bu, dosyanın seyri bakımından belirleyicidir: şikâyet süresinde yapılmamışsa veya şikâyetten vazgeçilmişse kovuşturma yapılamaz.

Dolandırıcılıkla ayrım

Bu iki suç uygulamada en sık karıştırılan ikilidir. Ayrım ölçütü zilyetliğin nasıl geçtiğidir:

Ölçüt	Güveni kötüye kullanma (m.155)	Dolandırıcılık (m.157)
Zilyetliğin geçişi	Hukuka uygun devir	Hileli davranışla aldatarak
Kastın zamanı	Devirden sonra doğar	Devirden önce vardır
Temel şekil	Şikâyete bağlı	Re'sen kovuşturulur

Belirleyici soru şudur: fail, malı teslim alırken baştan kötü niyetli miydi, yoksa kötü niyet sonradan mı doğdu?

• Baştan kötü niyetliyse ve teslim hileli davranışla sağlanmışsa dolandırıcılık,
• Teslim hukuka uygun olmuş, kötü niyet sonradan doğmuşsa güveni kötüye kullanma

söz konusudur.

Bu ayrım savunma bakımından çok değerlidir: dolandırıcılık iddiasına karşı, teslimin hukuka uygun bir sözleşmeye dayandığı ortaya konabilirse nitelendirme güveni kötüye kullanmaya döner ve suç şikâyete bağlı hâle gelir.

Nitelikli hâl

TCK m.155/2: suçun, meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun, başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesi hâlinde, bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.

Nitelikli hâlin dayanakları:

• Meslek ve sanat ilişkisi: Tamirci, kuyumcu, avukat, muhasebeci gibi meslek sahiplerine mesleği gereği teslim edilen eşya.
• Ticaret ilişkisi: Ticari faaliyet kapsamında teslim edilen mallar.
• Hizmet ilişkisi: İş sözleşmesi kapsamında çalışana teslim edilen eşya.
• Mal idare etme yetkisi: Hangi nedenden doğmuş olursa olsun başkasının mallarını idare etme yetkisi. Vekil, vasi, yönetici, kayyım gibi sıfatlar bu kapsamdadır.

Son ölçüt geniştir: "hangi nedenden doğmuş olursa olsun" ifadesi, yetkinin kaynağını aramaz.

Nitelikli hâlde ceza aralığı belirgin biçimde yükselir. Ayrıca temel şekilden farklı olarak metinde şikâyet koşuluna yer verilmemiştir; bu, dosyanın takibi bakımından önemli bir farktır.

2025 değişikliği: taşıtlarda bir kat artırım

24/12/2025 tarihli 7571 sayılı Kanunun 18. maddesiyle TCK m.155'e üçüncü fıkra eklenmiştir: suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olması hâlinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır.

Bu düzenlemenin özellikleri:

• Artırım, hem birinci hem ikinci fıkra bakımından uygulanır ("yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza").
• Kapsam geniştir: motorlu kara, deniz veya hava taşıtı.
• Artırım oranı bir kattır.

Uygulama alanı belirgindir: araç kiralama sözleşmesi sonrası aracın iade edilmemesi, emanet bırakılan aracın satılması, servise bırakılan aracın üzerinde tasarrufta bulunulması gibi hâller.

Bu fıkra yeni tarihlidir; eski kaynaklara dayanan değerlendirmelerde bulunmaz. Araç konulu dosyalarda hem iddia hem savunma bakımından mutlaka gözetilmelidir.

Akrabalık istisnası

TCK m.167/1: yağma ve nitelikli yağma hariç, bu bölümde yer alan suçların; haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, üstsoy veya altsoyunun veya bu derecede kayın hısımlarından birinin veya evlat edinen veya evlatlığın, aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin zararına işlenmesi hâlinde ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz.

Güveni kötüye kullanma bu bölümde yer aldığından istisna uygulanır. Aile şirketlerinden doğan uyuşmazlıklarda bu hüküm sıklıkla gündeme gelir; tarafların akrabalık derecesi ve aynı konutta yaşayıp yaşamadıkları belgelenmelidir.

m.167/2 uyarınca daha uzak akrabalar bakımından şikayet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir.

Etkin pişmanlık

TCK m.168/1, güveni kötüye kullanmayı açıkça sayar: hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs suçları tamamlandıktan sonra ve kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun zararını aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

m.168/2: kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmezden önce gösterilen etkin pişmanlıkta indirim yarısına kadardır.

m.168/4: kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun rızası aranır.

Güveni kötüye kullanma dosyalarında malın iadesi çoğu zaman mümkün olduğundan, bu hüküm en etkili savunma aracıdır. Malın aynen geri verilmesi, tazminden daha güçlü bir sonuç doğurur.

İspat ve deliller

Bu suçta ispatın merkezi, teslimin niteliğini ve amacını gösteren belgelerdir:

• Sözleşme. Kiralama, emanet, komisyon, taşıma veya hizmet sözleşmesi; devir amacını ortaya koyar.
• Teslim tutanağı ve irsaliye. Malın teslim edildiğini ve hangi amaçla teslim edildiğini gösterir.
• Yazışmalar. İade talebi ve failin cevabı; devir olgusunun inkâr edilip edilmediğini gösterir.
• İhtarname. İade talebinin resmî olarak yapıldığını ve tarihini ortaya koyar. Şikâyet süresinin hesabı bakımından da önemlidir.
• Ticari defter ve kayıtlar. Nitelikli hâlin dayanağı olan ticaret veya hizmet ilişkisinin varlığını gösterir.
• Sicil kayıtları. Taşıt konulu dosyalarda m.155/3 bakımından, aracın niteliği ve mülkiyeti.

Savunma tarafında ise, failin devir amacı içinde kaldığı veya iade konusunda haklı bir gerekçesinin bulunduğu (örneğin hapis hakkı) ileri sürülür.

Örnek senaryo

Bir kişi, aracını bir tanıdığına birkaç günlüğüne kullanması için vermiştir. Süre sonunda araç iade edilmemiş; sonradan aracın satışa çıkarıldığı öğrenilmiştir.

Değerlendirme:

1. Nitelendirme. Araç, hukuka uygun biçimde ve belirli bir şekilde kullanmak üzere teslim edilmiştir. Kötü niyet sonradan doğduğundan fiil dolandırıcılık değil, güveni kötüye kullanmadır (m.155/1).
2. Seçimlik hareket. Aracın satışa çıkarılması, devir amacı dışında tasarruf oluşturur.
3. Temel şekil mi nitelikli hâl mi? Teslim bir meslek, ticaret veya hizmet ilişkisine dayanmıyorsa m.155/1 uygulanır ve suç şikâyete bağlıdır. Araç kiralama işletmesi gibi ticari bir ilişki varsa m.155/2 gündeme gelir.
4. Taşıt artırımı. Suçun konusu motorlu kara taşıtı olduğundan, 7571 sayılı Kanunla eklenen m.155/3 uyarınca ceza bir kat artırılır. Bu, hem temel hem nitelikli hâlde uygulanır.
5. Şikâyet. Temel şekilde suç şikâyete bağlı olduğundan, şikâyetin süresinde yapılıp yapılmadığı denetlenir. İade talebine ilişkin ihtarname, öğrenme tarihinin tespitinde kullanılır.
6. Akrabalık. Taraflar arasında m.167 kapsamında bir ilişki varsa cezasızlık veya indirim uygulanır.
7. Etkin pişmanlık. Aracın aynen geri verilmesi hâlinde, kovuşturma başlamadan önce m.168/1 uyarınca üçte ikisine kadar indirim sağlanır.
8. Savunma. Failin devir amacı içinde kaldığı veya iade etmemesinin haklı bir sebebe dayandığı ileri sürülebilir.

Sık yapılan hatalar

• Dolandırıcılıkla karıştırılması. Ölçüt, zilyetliğin hileyle mi hukuka uygun mu geçtiğidir.
• Temel şekilde şikâyet süresinin kaçırılması. m.155/1 suçu şikâyete bağlı kılar.
• TCK m.155/3'ün gözden kaçırılması. 7571 sayılı Kanunla eklenen bu fıkra taşıtlarda cezayı bir kat artırır.
• Nitelikli hâlin dayanağının araştırılmaması. m.155/2, meslek, ticaret, hizmet ilişkisi veya mal idare yetkisi arar.
• Devir amacının belgelenmemesi. Sözleşme ve teslim belgeleri, suçun unsurlarının ispatında merkezî rol oynar.
• Etkin pişmanlıkta aynen iadenin denenmemesi. Malın geri verilmesi en güçlü indirim yoludur.
• Kısmi tazminde mağdur rızasının alınmaması. m.168/4 bunu zorunlu kılar.
• Akrabalık istisnasının araştırılmaması. m.167/1, aile içi dosyalarda doğrudan cezasızlık sağlar.