İşverenin patent başvurusu yapma yükümlülüğü ve istisnaları (SMK m.116)

Bir işverenin, çalışanın hizmet buluşu üzerinde tam hak talebinde bulunması, beraberinde önemli bir sorumluluk da getirir: bu buluşu patentle koruma altına alma yükümlülüğü. Bu yükümlülük SMK m.116'da düzenlenir.

Patent başvurusu yapma yükümlülüğü

SMK m.116/1 temel kuralı ortaya koyar: işveren, kendisine bildirimi yapılan hizmet buluşu için tam hak talebinde bulunmuşsa patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Kuruma yapmakla yükümlüdür.

İşletme menfaati istisnası ve bedele yansıması

Aynı fıkra, bir esneklik de tanır: işveren, işletme menfaatleri gerektiriyorsa, patent başvurusu yapmaktan kaçınabilir. Ancak bu esnekliğin bedelsiz olmadığı belirtilir: başvuru yapılmaması durumunda, buluş için işverenin ödemesi gereken bedelin hesaplanmasında, patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıplar göz önünde tutulur.

Başvuru yükümlülüğünü ortadan kaldıran üç hâl

m.116/2, işverenin ilk başvuru yükümlülüğünün hangi hâllerde ortadan kalkacağını sayar:

• (a) Hizmet buluşunun serbest buluş niteliği kazanması,
• (b) Çalışanın, buluşu için başvuru yapılmamasına rıza göstermesi,
• (c) İşletme sırlarının korunmasının başvuru yapmamayı gerektirmesi.

Bu üç hâlden en az birinin gerçekleşmesi, işverenin yükümlülüğünü ortadan kaldırır.

Serbest buluş hâlinde çalışanın bizzat başvuru hakkı

m.116/3 uyarınca, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanmışsa, çalışan bizzat başvuru yapma hakkına sahiptir. Bu, buluşun artık işverenin değil, çalışanın kontrolünde olduğunu gösterir.

Süresinde başvuru yapılmazsa: serbest buluş niteliği kazanma

m.116/4, işverenin ihmalkâr davranışına karşı çalışanı koruyan bir mekanizma sunar: işveren, tam hak talebinde bulunduğu buluş için başvuruda bulunmaz ve çalışanın belirleyeceği süre içinde de başvuruyu yapmazsa, buluş serbest buluş niteliği kazanır.

Bu, işverenin süresiz olarak başvuru yapmaktan kaçınamayacağını, çalışanın bir son süre belirleyerek işvereni harekete geçirebileceğini gösterir.

Yurt dışında koruma başvurusu imkânı

m.116/5 uyarınca, işveren hizmet buluşu için tam hak talebinde bulunmuşsa, bu buluşun yabancı bir ülkede de korunması için başvuruda bulunabilir. Bu, işverenin, hakkını elde ettiği buluşu uluslararası düzeyde de koruyabilmesini sağlar.

Örnek senaryo

Bir işveren, çalışanın bildirdiği hizmet buluşu için tam hak talebinde bulunmuş, ancak işletme sırlarının korunması gerekçesiyle patent başvurusu yapmaktan kaçınmıştır. SMK m.116/1 uyarınca bu kaçınma mümkündür, ancak çalışana ödenecek bedelin hesaplanmasında, patent alınmamasından doğan muhtemel ekonomik kayıplar dikkate alınır.

Sık yapılan hatalar

• İşverenin tam hak talebinden sonra hiçbir yükümlülüğü kalmadığını sanmak. m.116/1 uyarınca işveren, kural olarak patent başvurusu yapmakla yükümlüdür.
• İşletme menfaati istisnasının bedelsiz olduğunu düşünmek. Bu durumda çalışanın ekonomik kayıpları bedele yansıtılır.
• İşverenin süresiz olarak başvuru yapmaktan kaçınabileceğini sanmak. Çalışanın belirleyeceği süre içinde başvuru yapılmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır.
• Serbest buluş hâlinde çalışanın başvuru yapamayacağını düşünmek. m.116/3 uyarınca çalışan bu durumda bizzat başvuru yapabilir.