Nispi ve maktu harç ayrımı: hangi işlemde hangisi uygulanır? (492 s.K.)

492 sayılı Harçlar Kanununa göre alınan yargı harçlarının anlaşılmasında en temel kavram çifti nispi harç ile maktu harçtır. Bir davada veya işlemde hangi harcın uygulanacağını bilmek, doğru bütçelemenin ilk adımıdır.

Nispi harç: oransal, değere bağlı

Nispi harç, işlemin veya davanın konusu olan parasal değer üzerinden, tarifede belirlenen bir oranla çarpılarak hesaplanan harçtır. Bu, değer arttıkça harcın da orantılı olarak artacağı anlamına gelir. Örneğin konusu para olan bir davada karar ve ilam harcı, hükmedilen/kabul edilen tutar üzerinden nispi olarak hesaplanır (bkz. 492 s.K. m.16 — değer esası).

Nispi harçlar için kanun, bazen özel asgari sınırlar da öngörebilir — hesaplanan tutar ne kadar düşük çıkarsa çıksın, belirli bir asgari tutarın altına inilemeyebilir; güncel sınırlar için tarifeye bakılmalıdır.

Maktu harç: sabit, değerden bağımsız

Maktu harç ise, işlemin veya davanın parasal değerinden tamamen bağımsız, tarifede belirlenen sabit bir tutardır. Örneğin başvurma harcı (dava açılışında ödenen, mahkeme derecesine göre değişen ama dava değerinden etkilenmeyen harç) tipik bir maktu harç örneğidir. Aynı şekilde, konusu para ile ölçülemeyen davalarda karar ve ilam harcı da maktu olarak alınır (492 s.K. m.60'ta tapu harcı bağlamında da aynı ayrım — "değer esası üzerinden nispi veya maktu" — açıkça yapılır).

Hangi kritere göre ayrım yapılır?

Ayrımın temel kriteri, işlemin konusunun bir parasal değere sahip olup olmadığıdır:

• Konusu belli bir para veya para ile ölçülebilir değere ilişkinse → nispi harç uygulanır (dava değeri arttıkça harç da artar).
• Konusu böyle bir değere ilişkin değilse (ör. bazı kişi hâlleri davaları, başvurma işlemi) → maktu harç uygulanır (sabit tutar).

Nispi harçlarda özel ödeme zamanı kuralı

Nispi harçlar bakımından, en azından karar ve ilam harcı için kanun özel bir ödeme zamanlaması öngörür (m.28): harcın dörtte biri dava açılışında peşin, kalan dörtte üçü ise kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. Maktu harçlarda böyle bir peşin/bakiye ayrımı yoktur — maktu harç, ilgili işlem anında (ör. dava açılışında başvurma harcı) tek seferde ve tam olarak ödenir.

Örnek senaryo

Bir davacı, belirli bir tutar üzerinden alacak davası açar. Dava açılışında başvurma harcı (maktu, dava değerinden bağımsız sabit bir tutar) ve nispi karar ve ilam harcının dörtte biri (peşin harç, dava değeri üzerinden hesaplanan nispi tutarın dörtte biri) ödenir. Aynı davacı, konusu parasal bir değere ilişkin olmayan bir dava (ör. bazı tespit davaları) açsaydı, karar ve ilam harcı da maktu olarak, dava değerinden bağımsız sabit bir tutarda alınırdı.

Sık yapılan hatalar

• Her harcın dava değerine göre değiştiğini sanmak. Başvurma harcı gibi bazı harçlar maktudur, dava değerinden etkilenmez.
• Maktu harçlarda da peşin/bakiye ayrımı olduğunu düşünmek. Bu ayrım yalnızca nispi karar ve ilam harcına özgüdür.
• Nispi ve maktu harcı, harcın türüne (başvurma/karar) göre değil dava türüne göre karıştırmak. Aynı dava içinde bile farklı harç kalemleri (başvurma harcı maktu, karar ve ilam harcı nispi) bir arada bulunabilir.
• Değer belirlenemeyen hâllerde nispi harç hesaplamaya çalışmak. Konusu parasal olarak ölçülemeyen işlemlerde nispi hesap yapılamaz, doğrudan maktu tarife uygulanır.