Karar ve ilam harcı hesaplama: nispi/maktu ayrımı ve peşin harç

Bir davanın sonunda verilen hükmün (kararın) kesinleşmesi ve icraya konulabilmesi için ödenmesi gereken temel harç kalemi karar ve ilam harcıdır. Bu harcın nasıl hesaplandığı, konusu para olan ve olmayan davalara göre kökten farklıdır.

Nispi harç: konusu para olan davalarda

Dava konusu belli bir para veya para ile ölçülebilir bir değere ilişkinse (ör. bir alacak davası, tazminat davası), karar ve ilam harcı nispi (oransal) olarak hesaplanır: hükmedilen/kabul edilen tutar üzerinden, tarifede belirlenen bir oranla çarpılarak bulunur. Bu oran ve buna bağlı tutarlar her yıl güncellenen tarifede yer alır — bu yazıda sabit bir oran/tutar verilmez, güncel tarifeye bakılmalıdır.

Maktu harç: konusu para olmayan davalarda

Dava konusu belli bir parasal değere ilişkin değilse (ör. bazı tespit davaları, boşanma gibi şahıs hukukuna ilişkin bazı davalar), karar ve ilam harcı maktu (sabit) olarak alınır — dava değerinden bağımsız, tarifede belirlenen sabit bir tutardır.

Peşin harç: dörtte bir kuralı (m.28)

Harçlar Kanunu m.28'e göre nispi karar ve ilam harçlarının ödenme zamanı ikiye bölünür:

1. Dörtte biri (1/4), dava açılırken peşin olarak ödenir,
2. Kalan dörtte üçü (bakiye), kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.

Bu, davacının dava açarken tüm nispi harcı değil, yalnızca dörtte birini ödemesi gerektiği; kalanın ise davanın sonucuna göre (davayı kazanan/kaybeden taraf) daha sonra tahsil edildiği anlamına gelir.

Önemli: kanun, bakiye karar ve ilam harcının ödenmemiş olmasının hükmün tebliğe çıkarılmasına, takibe konulmasına veya kanun yollarına başvurulmasına engel teşkil etmeyeceğini açıkça belirtir — yani bakiye harç ödenmese bile davacı kararı icraya koyabilir veya istinaf/temyiz yoluna başvurabilir.

İstisna: ölüm ve cismani zarar tazminat davaları — yirmide bir

Kanun, sosyal açıdan hassas bir dava türü için daha düşük bir peşin harç oranı öngörür: ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında, peşin alınan harcın oranı dörtte bir değil, yirmide birdir (1/20). Bu, örneğin bir trafik kazası sonucu ölüm veya yaralanma nedeniyle açılan tazminat davalarında davacının dava açış maliyetini önemli ölçüde azaltan bir düzenlemedir.

Örnek senaryo

Bir alacak davasında mahkeme, davacı lehine belirli bir tutara hükmeder. Bu tutar üzerinden hesaplanan nispi karar ve ilam harcının dörtte biri davacı tarafından dava açılışında zaten peşin ödenmiştir; kalan dörtte üçü, kararın taraflara tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir — bu süre içinde ödeme yapılmasa bile davacı, kararı icraya koymaktan veya istinaf yoluna başvurmaktan alıkonulamaz. Aynı davanın konusu bir trafik kazası nedeniyle cismani zarar tazminatı olsaydı, peşin ödenen oran dörtte bir değil yirmide bir olurdu.

Sık yapılan hatalar

• Her davada karar ve ilam harcının nispi olduğunu sanmak. Konusu para ile ölçülemeyen davalarda harç maktudur, oransal hesap yapılmaz.
• Peşin harç oranını her davada dörtte bir sanmak. Ölüm/cismani zarar tazminat davalarında bu oran yirmide birdir — genel kural burada uygulanmaz.
• Bakiye harç ödenmeden icra/kanun yoluna gidilemeyeceğini düşünmek. Kanun bunun tam tersini söyler: bakiye harcın ödenmemiş olması icra takibine veya kanun yoluna başvurmaya engel değildir.
• Peşin ve bakiye harcın aynı süre içinde ödeneceğini sanmak. Peşin kısım dava açılışında, bakiye kısım ise kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir — iki farklı zamandır.