Özel hastanenin hukuki sorumluluğu

Özel hastane ile hasta arasındaki ilişki, kural olarak bir özel hukuk sözleşmesidir. Bu nedenle özel hastanenin sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu hükümleri çerçevesinde belirlenir. Hastane hem kendi organizasyonundan, hem hekim ve yardımcı personelin fiillerinden sorumlu tutulabilir.

Sorumluluğun dayanakları

Aynı zarar için birden fazla dayanak birlikte ileri sürülebilir:

1. Sözleşmeye aykırılık (TBK m.112). Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Bu, kusur karinesi yaratır ve ispat yükünü hastane lehine değil aleyhine çevirir.

2. Özen borcu (TBK m.506). Sağlık hizmeti sözleşmesine, niteliğine uygun düştüğü ölçüde vekâlet hükümleri uygulanır (TBK m.502/2). Vekil, iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür; sorumluluk belirlenirken benzer alanda iş üstlenen basiretli bir vekilin davranışı esas alınır (m.506/2 ve m.506/3).

3. Yardımcı kişi sorumluluğu (TBK m.116). m.116/1: borçlu, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını, birlikte yaşadığı kişiler ya da yanında çalışanlar gibi yardımcılarına kanuna uygun surette bırakmış olsa bile, onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür. Bu nedenle özel hastane, hekimin, hemşirenin, anestezi teknisyeninin ve diğer sağlık personelinin sözleşme kapsamındaki fiillerinden kendi kusuru gibi sorumludur.

4. Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66). m.66/1: adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. m.66/2: adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. m.66/3: bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.

Organizasyon kusuru. m.66/3, hastane işletmesinin iş bölümü, bilgi akışı, sterilizasyon, denetim ve nöbet düzeni gibi organizasyon sorunlarında da sorumluluğa yol açar. Hekimin kusuru tek başına ortaya konulamasa bile işletme düzeninin yetersizliği sorumluluk doğurabilir.

5. Haksız fiil (TBK m.49). Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren zararı gidermekle yükümlüdür. Bu yolda zarar gören zararı ve kusuru ispatlar (m.50/1).

Sorumsuzluk anlaşmaları

Hasta kabul formlarında sıklıkla "hastane her türlü sorumluluktan berîdir" tarzı ibareler yer alır. TBK m.115 ve m.116 bu tür kayıtları kısıtlar:

Ağır kusur. TBK m.115/1: borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.

Uzmanlık gerektiren hizmetler. m.115/3: uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat, ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma da kesin olarak hükümsüzdür. Hekimlik ve hastane işletmeciliği izne tabidir; bu nedenle hafif kusur için bile sorumsuzluk kaydı geçerli değildir.

Yardımcı kişilerin fiilleri. m.116/2: yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluk, önceden yapılan bir anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabilir; ancak m.116/3: uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat ancak kanun veya yetkili makamlarca verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun yardımcı kişilerin fiillerinden sorumlu olmayacağına ilişkin anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.

Sonuç olarak, özel hastanenin kabul formundaki geniş sorumsuzluk ibareleri, sağlık hizmeti açısından büyük ölçüde geçersizdir; hasta bu ibarelere karşı zarar giderimini isteyebilir. Ancak hastanenin hangi kalemleri yönetmelik ve sözleşme kapsamı dışında bıraktığı ayrıca incelenmelidir.

Rücu

TBK m.66/4: adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir. Hastane, hekime rücu edebilir; ancak iç ilişkideki sorumluluk çalışanın kusuruna ve iş ilişkisinin niteliğine göre belirlenir.

Birden fazla sorumlu (hastane, hekim, ilaç/tıbbi cihaz üreticisi) bulunması hâlinde TBK m.62 uyarınca müteselsil borçlular arasında paylaşım kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğu dikkate alınarak yapılır; fazla ödeyen diğerlerine rücu eder.

İspat, bilirkişi ve deliller

Hastane ve hekimin kusurunun belirlenmesi için tıbbi bilirkişi incelemesi zorunlu hâle gelir. HMK m.266/1: mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşüne başvurur. Önemli deliller:

• Hasta dosyası, epikriz, ameliyat notları, hemşire gözlem formları,
• Görüntüleme ve laboratuvar kayıtları,
• Aydınlatılmış onam belgeleri ve bilgilendirme kayıtları,
• Kurumun sterilizasyon, nöbet çizelgesi, bakım kayıtları gibi organizasyon belgeleri,
• Tanık beyanları ve varsa kamera kayıtları.

Zamanaşımı

Haksız fiil dayanağında TBK m.72/1: iki yıl (zararı ve sorumluyu öğrenmeden) ve on yıl (fiilden itibaren). Ceza kanunu daha uzun süre öngörüyorsa o süre uygulanır.

Sözleşmesel dayanakta TBK m.146 on yıllık genel zamanaşımını, m.147/5 ise vekâlet sözleşmelerinden doğan alacaklar için beş yıllık süreyi düzenler. Sözleşmeye hangi hükümlerin uygulanacağı somut olayda değerlendirilmelidir; temkinli yol, iki yıllık süreyi esas almaktır.

Örnek senaryo

Y, özel bir hastanede geçirdiği ameliyat sırasında yanlış tarafından ameliyat edilmiştir. Hastane kabul formunda "hastane her türlü sorumluluktan berîdir" ibaresi vardır.

1. Sorumluluğun dayanağı. Ameliyat, hastane ile Y arasındaki sözleşmenin ifasıdır. Sözleşmeye aykırılıkta kusur karinesi vardır; hastane kusursuzluğunu ispat etmelidir (TBK m.112).
2. Yardımcı kişi. Yanlış tarafı ameliyat eden hekim ve ameliyathane ekibinin fiilleri, hastane bakımından yardımcı kişi fiilidir; hastane bunlardan sorumludur (TBK m.116/1).
3. Sorumsuzluk kaydı. Kabul formundaki ibare, ağır kusur ve uzmanlık gerektiren hizmetler bakımından kesin hükümsüzdür (TBK m.115/1 ve m.115/3; m.116/3). Hastane bu ibareye dayanamaz.
4. Organizasyon kusuru. Ameliyat öncesi doğrulama prosedürlerinin (taraf işaretleme, kontrol listesi) uygulanmadığı anlaşılırsa, hastane işletmenin çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunu ispat etmek zorundadır (TBK m.66/3).
5. Bilirkişi. Mahkeme, HMK m.266/1 uyarınca ilgili uzmanlıktan bilirkişi heyeti görevlendirir.
6. Talepler. Y, tedavi giderleri, kazanç kaybı ve kalıcı zarar için maddi tazminat; ayrıca manevi tazminat ister (TBK m.54 ve m.56).
7. Rücu. Hastane, tazminatı ödedikten sonra hekime yalnızca onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir (TBK m.66/4).

Sık yapılan hatalar

• Hastaneyi davalı göstermemek. Sadece hekime dava açmak, hastanenin yardımcı kişi ve adam çalıştıran sorumluluğunu kaçırır.
• Sözleşmesel dayanağı ihmal etmek. TBK m.112 kusur karinesi ispat yükünü hastaneye geçirir.
• Sorumsuzluk formuna güvenmek. Uzmanlık gerektiren hizmetlerde bu kayıtlar kesin hükümsüzdür.
• Organizasyon kusurunu araştırmamak. TBK m.66/3, işletme düzeninin yeterliliğini hastaneden ister.
• Delilleri toplamamak. Hasta dosyası, onam ve kurum kayıtları erken temin edilmelidir.
• Süreleri karıştırmak. Haksız fiil ve sözleşme zamanaşımı ayrı işler; temkinli yol iki yıldır.
• Rücuyu sınırsız sanmak. Hastane, çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir.
• Aydınlatılmış onam eksikliğini ayrı dayanak olarak kullanmamak. Rıza eksikliği bağımsız bir sorumluluk sebebidir.