Sağlık çalışanına şiddet: cezalar ve usul (3359 Ek m.12)

Sağlık çalışanlarına yönelik şiddet, ayrı bir ceza normuyla değil, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu Ek Madde 12 ile Türk Ceza Kanunundaki mevcut suçların ağırlaştırılmasıyla düzenlenmiştir. Bu düzenleme hem ceza miktarını hem de soruşturma usulünü etkiler.

Kapsam: hangi suçlar ve kimler?

3359 Ek m.12 (2/1/2014 tarihli 6514 sayılı Kanunla eklenmiş, 15/4/2020 tarihli 7243 sayılı Kanunla değiştirilmiş fıkralarla): kamu veya özel sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan sağlık personeli ile yardımcı sağlık personeline karşı görevleri sebebiyle işlenen TCK'da yer alan şu suçlar bakımından özel hükümler uygulanır:

• Kasten yaralama (TCK m.86),
• Tehdit (TCK m.106),
• Hakaret (TCK m.125),
• Görevi yaptırmamak için direnme (TCK m.265).

Koruma hem kamu hem özel sağlık kuruluşlarında görev yapan personeli kapsar. Suçun görev sebebiyle işlenmesi gerekir; kişisel bir husumetten doğan saldırı bu hükmün dışında kalır.

Yaptırımlar

1. Cezada yarı oranında artırım. Ek m.12: bu suçlarda ilgili maddelere göre tayin edilecek cezalar yarı oranında artırılır.

2. Erteleme yasağı. Aynı hüküm uyarınca TCK m.51'de düzenlenen hapis cezasının ertelenmesi hükümleri uygulanmaz. Yani hapis cezası verilirse, koşulları oluşsa bile erteleme kararı verilemez.

3. Özel hastane personeli kamu görevlisi sayılır. Özel sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan personel, görevleriyle bağlantılı olarak kendilerine karşı işlenen suçlar bakımından TCK'nın uygulanmasında kamu görevlisi sayılır.

Bu üçüncü kural özellikle TCK m.265 bakımından önemlidir: m.265/1, kamu görevlisine karşı görevini yapmasını engellemek amacıyla cebir veya tehdit kullanan kişiye altı aydan üç yıla kadar hapis cezası öngörür. Özel hastane çalışanı bu bakımdan kamu görevlisi sayıldığından m.265 uygulanabilir.

Temel suçların cezaları (artırım öncesi):

• TCK m.265/1: altı aydan üç yıla kadar hapis. m.265/3'te kişinin kendisini tanınmayacak hâle koyması veya birden fazla kişi tarafından işlenmesi hâlinde ceza üçte bir oranında, m.265/4'te silahla veya suç örgütü korkutucu gücüyle işlenmesi hâlinde yarı oranında artırılır. m.265/5: bu suçun işlenmesi sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşirse ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır.
• Kasten yaralama, tehdit ve hakaret: ilgili maddelerdeki cezalar Ek m.12 uyarınca yarı oranında artırılır.

Cezaların ayrıntısı ve artırımın hesaplanması, mahkemenin takdir ve TCK'nın genel hükümlerine tabidir.

Özel usul kuralları

Ek m.12'nin devamındaki fıkralar (15/11/2018 tarihli 7151 sayılı Kanunla eklenmiştir) şu usul kurallarını getirir:

Yakalama ve sevk. Sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan personele karşı görevleri sebebiyle kasten işlenen suçlardan şüpheli olanlar, kolluk görevlilerince yakalanır ve gerekli işlemleri yapılarak Cumhuriyet başsavcılığına sevk edilir. Cumhuriyet savcısı adli işlemleri tekemmül ettirir.

İfadenin işyerinde alınması. Bu suçların soruşturmasında, kolluk tarafından müşteki, mağdur veya tanık olan sağlık personelinin ifadeleri işyerlerinde alınır. Bu hüküm, özel sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan personele karşı işlenen suçlar için de uygulanır.

Hizmetin başka personelce verilmesi. 15/4/2020 tarihli 7243 sayılı Kanunla eklenen fıkra: şiddetin vuku bulduğu sağlık kurum ve kuruluşunda, faile veya yakınına mağdurun verdiği hizmeti verebilecek başka sağlık personeli ve yardımcı sağlık personeli bulunması hâlinde hizmet ilgili diğer personel tarafından verilir. Yani şiddete uğrayan personel, aynı hastaya veya yakınına hizmet vermeye zorlanmaz; başka personel bulunuyorsa hizmeti o verir.

Şikâyet ve soruşturma

Kasten yaralama, tehdit ve hakaret suçlarının şikâyete bağlı olup olmadığı temel suça göre belirlenir; ancak görev sebebiyle işlenen kamu görevlisine karşı fiillerde resen soruşturma çoğu zaman gündeme gelir. Somut olayda hangi suçun oluştuğu ve soruşturma usulü dosya bazında değerlendirilmelidir.

Delil. Şiddet olayı sonrasında:

• Adli rapor: yaralanma varsa hemen alınmalıdır,
• Kamera kayıtları: hastane güvenlik kameraları korunmalıdır,
• Tanık beyanları: olay anında bulunan kişilerin bilgileri kayıt altına alınmalıdır,
• Olay tutanağı: kurum içinde tutulmalıdır.

Kurumun yükümlülüğü. Hastane yönetimi, personele destek olmalı; mağdurun şikâyet yoluna başvurmasını kolaylaştırmalıdır. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da işverene çalışanın güvenliğini sağlama yükümlülüğü yükler.

Örnek senaryo

V, özel bir hastanenin acil servisinde görevli hekimdir. Bir hasta yakını, tedavinin gecikmesine kızarak V'ye hakaret etmiş, tehdit etmiş ve V'yi iterek yaralamıştır.

1. Suç nitelendirmesi. Kasten yaralama (TCK m.86), tehdit (m.106) ve hakaret (m.125) fiilleri görev sebebiyle işlenmiştir; Ek m.12 uygulanır.
2. Ceza artırımı. Bu suçlara ilişkin cezalar yarı oranında artırılır.
3. Erteleme yasağı. Hapis cezası verilirse TCK m.51 uyarınca erteleme uygulanmaz.
4. Özel hastane. Hastane özel olduğu için V, kamu görevlisi sayılır; V'nin görevini yapmasını engelleyici cebir veya tehdit bulunuyorsa TCK m.265 de gündeme gelir.
5. Yakalama. Kolluk, şüpheliyi yakalar ve savcılığa sevk eder.
6. İfade. V'nin ifadesi işyerinde alınır.
7. Hizmet. Hasta yakınının yakınına hizmet verebilecek başka bir hekim bulunuyorsa, hizmeti o hekim verir; V aynı kişiye hizmet vermeye zorlanmaz.
8. Adli rapor ve delil. V hemen adli rapor alır; kamera kayıtları ve tanıklar tespit edilir.

Sık yapılan hatalar

• Olayı şikâyet etmemek. Görev sebebiyle işlenen suçlarda sonuç ağırdır; şikâyet ve delil önemlidir.
• Adli raporu geciktirmek. Yaralanma delili zamanla kaybolur.
• Kamera kayıtlarını korumamak. Kısa sürede silinebilir.
• Suçun görev sebebiyle işlendiğini belgelememek. Ek m.12'nin uygulanması için görev bağlantısı gerekir.
• Özel hastane personelini korumasız sanmak. Ek m.12 özel kuruluş personelini de kapsar ve kamu görevlisi sayar.
• Erteleme beklemek. Bu suçlarda TCK m.51 uygulanmaz.
• Temel suçun şartlarını karıştırmak. Kasten yaralama, tehdit, hakaret ve direnme suçları ayrı unsurlara tabidir.
• Hizmeti sürdürme yükümlülüğünü yanlış yorumlamak. Başka personel varsa hizmet ondan alınır.