Tıbbi malpraktis davası: hukuki yollar ve sorumluluk

Kanunlarımızda "tıbbi malpraktis" kavramının tek bir tanımı yoktur. Uygulamada sağlık hizmeti sırasında özen yükümlülüğüne aykırı davranış nedeniyle hastanın zarar görmesi bu adla anılır. Bu tür uyuşmazlıklarda üç ayrı hukuki yol vardır ve hangisinin seçileceği, hizmeti veren kurumun kamu mu özel mi olduğuna göre değişir.

Üç yol, üç ayrı yargı

Yol	Amaç	Yargı
Ceza	Sorumlunun cezalandırılması	Ceza mahkemesi
Özel hukuk (özel hastane, muayenehane)	Maddi ve manevi tazminat	Hukuk mahkemesi
İdari yargı (kamu hastanesi)	Tam yargı davasıyla tazminat	İdare mahkemesi

Yollar birbirinin yerine geçmez; ceza davası sürerken tazminat davası açılabilir. Ancak aynı zarar için ikinci kez tam tazmin alınamaz.

Ceza yolu

Sağlık hizmetinde ihmal veya dikkatsizlik, çoğu zaman taksirli suç olarak değerlendirilir.

Taksirle öldürme. TCK m.85/1: taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Birden fazla kişinin ölümüne veya ölümle birlikte yaralanmaya neden olma hâlinde ceza artar (m.85/2).

Taksirle yaralama. TCK m.89/1: taksirle başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişi dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Yaralamanın kemik kırılması, organ işlevinin sürekli zayıflaması, yüzde sabit iz gibi sonuçlar doğurması hâlinde ceza artırılır (m.89/2 ve m.89/3).

Şikâyet. m.89/5: taksirle yaralama suçunun soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Ancak birinci fıkra kapsamına giren yaralama hariç, suçun bilinçli taksirle işlenmesi hâlinde şikâyet aranmaz. Şikâyet süresi TCK m.73 uyarınca fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay olarak işler; ayrıntılar somut olayda kontrol edilmelidir.

Dava zamanaşımı. TCK m.66/1: beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl; beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl geçmekle kamu davası düşer. Sürelerin belirlenmesinde suçun kanundaki cezasının üst sınırı esas alınır (m.66/4). Buna göre taksirle öldürme (üst sınır altı yıl) için süre on beş yıl, basit taksirle yaralama (üst sınır iki yıl) için sekiz yıldır.

Ceza davasının amacı ve sınırı. Ceza davası kusurun kişisel sorumluluğunu araştırır; hastanenin kurumsal sorumluluğu veya tazminat esasen hukuk/idari yargıda çözülür.

Özel hukuk yolu: özel hastane ve muayenehane

Özel sağlık kuruluşu veya hekim ile hasta arasında bir sözleşme ilişkisi vardır. Bu ilişkide üç ayrı dayanak birlikte ileri sürülebilir:

1. Sözleşmeye aykırılık. TBK m.112: borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Bu düzenleme kusur karinesi yaratır: kusursuzluğu ispat yükü borçluya (hekim/hastaneye) geçer.

2. Vekâlete benzer özen borcu. TBK m.506: vekil, üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür. Özen borcundan doğan sorumluluğun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır. Hekimlik sözleşmelerinde bu ölçüt, ilgili uzmanlık alanındaki basiretli hekimin davranışı olarak uygulanır.

3. Haksız fiil. TBK m.49/1: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren zararı gidermekle yükümlüdür. Bu yolda hasta zararını ve kusuru ispat yükü altındadır (TBK m.50/1); sözleşmesel yolda ise kusur karinesi hastanın lehinedir. Bu nedenle uygulamada sözleşmesel sorumluluk çoğunlukla ispat açısından daha avantajlıdır.

Hastanenin sorumluluğu. TBK m.116/1: borçlu, borcun ifasını yardımcı kişilere bıraksa bile, onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür. Yani hastane, hekimin, hemşirenin ve diğer sağlık personelinin kusurundan sorumludur. TBK m.66 da adam çalıştıranın sorumluluğunu düzenler.

Sorumsuzluk anlaşmaları. TBK m.115: borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür; uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat, ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma da kesin olarak hükümsüzdür. TBK m.116/3 de aynı ilkeyi yardımcı kişilerin fiilleri için tekrarlar. Bu nedenle hasta kabul formundaki "her türlü sorumluluğu kabul etmem" tarzı ibare, hekimlik gibi izne tabi meslekler bakımından geçerli değildir.

Görevli mahkeme. Özel hastane ve hekime karşı tazminat davası genel hukuk mahkemelerinde görülür. Somut davada uygulanacak özel görev kuralları bulunup bulunmadığı dilekçe hazırlanırken kontrol edilmelidir.

İdari yargı yolu: kamu hastanesi

Kamu hastanesinde verilen sağlık hizmeti, idarenin hizmeti kabul edildiğinden, zarar için tam yargı davası açılır.

Önce idareye başvuru. İYUK m.13/1: idari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir.

Dava süresi. İsteğin kısmen veya tamamen reddi hâlinde, işlemin tebliğini izleyen günden itibaren; otuz gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir (m.13/1). İYUK m.7/1 uyarınca idare mahkemelerinde dava açma süresi özel kanunda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde altmış gündür.

Hesaplama. TBK m.55/2 uyarınca destekten yoksun kalma ve bedensel zarara ilişkin hükümler, idari eylem ve işlemlerin yol açtığı vücut bütünlüğünün kısmen veya tamamen yitirilmesine ya da kişinin ölümüne bağlı zararlara ilişkin istem ve davalarda da uygulanır. Bu nedenle kamu hastanesi dosyalarında da maddi tazminat hesabı TBK'daki ilkelere göre yapılır.

Görev karışıklığı. İYUK m.13/2: görevli olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davasının görev yönünden reddi hâlinde sonradan idari yargı mercilerine açılacak davalarda idareye başvurma şartı aranmaz. Kamu hastanesine karşı yanlışlıkla adli yargıda dava açılması hâlinde bu hüküm hakkı korur.

İspat ve bilirkişi

Malpraktis davalarında teknik bilgi ağırlıklıdır. HMK m.266/1: mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşüne başvurur. Bilirkişi raporunda:

• Tıbbi standart (aynı koşullarda basiretli bir hekimin göstereceği özen),
• Kusur ve illiyet bağı (hekimin hatası ile zarar arasında nedensellik),
• Zararın niteliği ve kalıcı maluliyet oranı

değerlendirilir. Hastanın elindeki tıbbi dosya, epikriz, ameliyat notları, görüntüleme kayıtları en önemli delillerdir; bunlara KVKK m.11 kapsamındaki erişim hakkı ve ilgili sağlık mevzuatı uyarınca ulaşılır.

Zamanaşımı

Haksız fiilde TBK m.72/1: zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten iki yıl, her hâlde fiil tarihinden on yıl. Tazminat, ceza kanununun daha uzun zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa o süre uygulanır. Taksirle öldürme veya yaralama suçunun ceza zamanaşımı uzun olduğundan (yukarıda), bu hüküm malpraktis davalarında sıklıkla önem taşır.

Sözleşmesel sorumlulukta TBK m.146: kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak TBK m.147/5 uyarınca vekâlet sözleşmesinden doğan alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır; hekimlik sözleşmesinin niteliği ve hangi sürenin uygulanacağı somut olayda değerlendirilmelidir. Temkinli yol, iki yıllık süreyi esas alıp en erken süre içinde harekete geçmektir.

Örnek senaryo

S, özel bir hastanede geçirdiği ameliyat sonrası kalıcı sinir hasarı geliştirmiş; hastanenin ameliyat notlarında riskler kayıtlı değildir.

1. Yol seçimi. Özel hastane olduğu için S, hukuk mahkemesinde tazminat davası açar; ayrıca ameliyatı yapan hekim hakkında savcılığa taksirle yaralama şikâyetinde bulunabilir (TCK m.89; şikâyet süresi TCK m.73).
2. Dayanak. S, TBK m.112 (kusur karinesi) ve m.506 (özen borcu) ile hastanenin yardımcı kişi sorumluluğunu (m.116) ileri sürer; haksız fiil dayanağı da (m.49) birlikte gösterilir.
3. Delil. S, hasta dosyasını ve ameliyat notlarını temin eder; hastane kayıtları eksikse eksiklik hastane aleyhine değerlendirilebilir.
4. Bilirkişi. Mahkeme, HMK m.266/1 uyarınca ilgili uzmanlık dalından bilirkişi heyeti görevlendirir; heyet standart, kusur ve illiyet bağı üzerinde görüş bildirir.
5. Sorumsuzluk formu. Hastane, kabul formundaki sorumluluk reddini ileri sürerse, TBK m.115 ve m.116/3 uyarınca uzmanlık gerektiren hizmetlerde bu anlaşmalar kesin hükümsüz olduğundan itibar görmez.
6. Ceza beraati. Ceza davasında hekim beraat etse dahi, TBK m.74/1 uyarınca hukuk hâkimi bununla bağlı değildir.
7. Süre. S iki yıllık sürenin işlemesini takip eder ve en erken zamanda dava açar; kamu hastanesi olsaydı önce İYUK m.13 uyarınca idareye başvurmak zorunda kalacaktı.

Sık yapılan hatalar

• Kamu ve özel hastane ayrımını yapmamak. Kamu hastanesi için idari yargı, özel hastane için hukuk mahkemesi yolu vardır.
• İdareye başvuruyu atlamak. İYUK m.13 önce başvuruyu şart koşar.
• Sadece ceza davasına güvenmek. Ceza davasının sonucu tazminatı belirlemez (TBK m.74).
• Sorumsuzluk formuna güvenmek. Uzmanlık gerektiren hizmetlerde bu anlaşmalar hükümsüzdür.
• Tıbbi dosyayı erken temin etmemek. Kayıtların eksik veya değişmiş olması ispatı güçleştirir.
• Süreleri karıştırmak. Haksız fiil, sözleşme ve ceza zamanaşımı ayrı işler.
• Bilirkişi raporuna soyut itiraz. Somut tıbbi standart ve kayıt çelişkileri gösterilmelidir.
• Yalnızca hekimi davalı göstermek. Hastane yardımcı kişi ve adam çalıştıran olarak sorumludur.