Tasarım koruması kapsamı dışında kalan hâller: teknik zorunluluk ve kamu düzeni (SMK m.58)

Tasarım koruması, her görsel unsuru kapsamayan, belirli sınırları olan bir korumadır. Bu sınırlar SMK m.58'de düzenlenir.

Ayırt edici olmayan tasarımlara karşı hak kullanımı

SMK m.58/1 uyarınca tasarım sahibi, kendi tasarımına kıyasla ayırt edici niteliğe sahip olmayan tasarımlara karşı bu Kanundan doğan haklarını kullanabilir. Bu, koruma kapsamının, tasarım sahibinin kendi tasarımına yakın (ayırt edilemeyecek kadar benzer) tasarımları da kapsadığını gösterir.

Koruma kapsamının değerlendirilmesinde seçenek özgürlüğü

m.58/2 önemli bir değerlendirme ölçütü getirir: koruma kapsamının değerlendirilmesinde, tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır. Bu, tasarımcının çok sınırlı seçenekleri olan bir alanda (örneğin teknik kısıtlamaların yoğun olduğu bir üründe) yaptığı tasarımın, daha dar bir koruma kapsamına sahip olabileceğini gösterir.

Koruma kapsamı dışında kalan dört hâl

m.58/4, tasarım korumasının hiç uygulanmayacağı dört hâli sayar:

• (a) Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar,
• (b) Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri,
• (c) Tasarımın uygulandığı ürünün başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi için belirli biçim ve boyutlarda üretilmesi zorunlu olan görünüm özellikleri,
• (ç) Paris Sözleşmesi kapsamındaki egemenlik alametleri ile kamuyu ilgilendiren dinî, tarihî, kültürel değerlerin uygunsuz kullanımını içeren tasarımlar.

Neden teknik zorunluluk koruma dışıdır?

(b) ve (c) bentlerindeki istisnalar, tasarım hukukunun temel mantığını yansıtır: tasarım koruması, estetik seçimleri korumayı amaçlar; bir görünümün teknik olarak zorunlu olması (başka bir seçenek bulunmaması) durumunda, bu görünüm bir estetik tercih değil, teknik gereklilik sayılır ve bu nedenle tasarım korumasından yararlanamaz.

FSEK koruması ile birlikte var olabilme

m.58/3, önemli bir uyum kuralı içerir: bu Kanun kapsamında sağlanan tasarım koruması, FSEK'te aranan şartları taşıması hâlinde söz konusu Kanunla öngörülen korumaya halel getirmez. Bu, bir tasarımın aynı anda hem SMK kapsamında tasarım koruması hem de FSEK kapsamında eser koruması alabileceğini gösterir — bu iki koruma türü birbirini dışlamaz.

Örnek senaryo

Bir üretici, bir aracın belirli bir parçasının görünümünü tasarım olarak tescil ettirmek istemektedir. Ancak bu parçanın belirli bir biçimde olması, başka bir parçaya mekanik olarak monte edilebilmesi için teknik olarak zorunludur. SMK m.58/4-c uyarınca bu görünüm özelliği, koruma kapsamı dışında kalır.

Sık yapılan hatalar

• Her görsel unsurun tasarım koruması kapsamında olduğunu sanmak. Teknik zorunluluk taşıyan görünümler koruma dışındadır.
• Tasarım korumasının eser (telif) korumasını dışladığını düşünmek. m.58/3 uyarınca bu iki koruma birlikte var olabilir.
• Seçenek özgürlüğünün koruma kapsamını etkilemediğini sanmak. m.58/2 uyarınca bu, koruma kapsamının değerlendirilmesinde dikkate alınır.
• Kamu düzenine aykırı bir tasarımın yine de tescil edilebileceğini düşünmek. Bu tür tasarımlar açıkça koruma dışıdır.