Telif hakkı ihlalinde hukuki ve cezai yollar

Telif ihlalinde hak sahibinin önünde birden çok yol vardır ve bunlar birlikte kullanılabilir: tecavüzün ref'i, tecavüzün men'i, maddi ve manevi tazminat, üç kat bedel ve ceza davası. Hangi yolun seçileceği, kusurun ispat edilebilirliğine ve zararın hesaplanabilirliğine göre belirlenir.

Tecavüzün ref'i: kusursuz sorumluluk

FSEK m.66/1: manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kimse tecavüz edene karşı tecavüzün ref'ini dava edebilir.

m.66/2 sorumluluk çevresini genişletir: tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya müstahdemleri tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da dava açılabilir.

Bu fıkra, çalışanın fiilinden işletme sahibine dava açılmasını mümkün kılar.

m.66/3 bu davanın en güçlü yönünü ortaya koyar: tecavüz edenin veya ikinci fıkrada yazılı kimselerin kusuru şart değildir.

Yani tecavüzün ref'i davası kusursuz sorumluluğa dayanır. Tecavüz edenin iyiniyetli olması, ihlali bilmemesi veya kusurunun bulunmaması davayı engellemez. Bu, hak sahibi için en kolay kullanılabilir yoldur.

m.66/4 mahkemeye geniş bir takdir yetkisi verir: mahkeme, eser sahibinin manevi ve mali haklarını, tecavüzün şümulünu, kusurun olup olmadığını, varsa ağırlığını ve tecavüzün ref'i hâlinde tecavüz edenin düçar olması muhtemel zararları takdir ederek halin icabına göre tecavüzün ref'i için lüzumlu göreceği tedbirlerin tatbikına karar verir.

Mahkeme, somut olayın gereğine göre gerekli gördüğü tedbirlere hükmeder; talep edilen tedbirle bağlı kalmaksızın uygun çözümü belirleyebilir.

m.66/5 (4110 sayılı Kanunla eklenmiştir) bir yetki kuralı getirir: eser sahibi, ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref'i ve men davası açabilir.

Bu, hak sahibi için önemli bir kolaylıktır: davayı kendi yerleşim yerinde açabilir, tecavüz edenin bulunduğu yere gitmek zorunda değildir.

Üç kat bedel: FSEK m.68

FSEK m.68/1 (23/1/2008 tarihli 5728 sayılı Kanunla değişik), telif hukukunun en çok kullanılan hükmüdür:

Eseri, icrayı, fonogramı veya yapımları hak sahiplerinden bu Kanuna uygun yazılı izni almadan, işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletenlerden, izni alınmamış hak sahipleri sözleşme yapılmış olması hâlinde isteyebileceği bedelin veya bu Kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebilir.

Bu hükmün özellikleri:

1. Kusur aranmaz. Metinde kusur koşulu yoktur. Bu, m.70/2'deki tazminattan temel farkıdır.

2. Zarar ispatı gerekmez. Hak sahibinin somut bir zarara uğradığını ispat etmesi aranmaz; ölçüt sözleşme yapılsaydı istenebilecek bedel veya rayiç bedeldir.

3. Üst sınır: en çok üç kat. Metin "en çok üç kat fazlasını" der. Yani üç kat bir üst sınırdır; hâkim daha düşük bir katsayı da belirleyebilir. Bu nedenle talep, üç kat üzerinden yapılmalı ve katsayının neden üst sınırda belirlenmesi gerektiği gerekçelendirilmelidir.

4. Yazılı izin koşulu. Madde, "bu Kanuna uygun yazılı izni almadan" der. Sözlü izin iddiası bu hüküm karşısında sonuç doğurmaz.

m.68/2, çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibine seçimlik haklar tanır: çoğaltılmış kopyaların, çoğaltmaya yarayan film, kalıp ve benzeri araçların imhasını veya üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini ya da sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını talep edebilir. Aynı fıkra ekler: bu husus, izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

m.68/3: izinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmışsa hak sahibi, tecavüz edenin elinde bulunan nüshalar hakkında ikinci fıkradaki şıklardan birini kullanabilir.

m.68/4 bir şekil şartı getirir: ikinci ve üçüncü fıkraların eser sahibinden başka hak sahiplerince uygulanabilmesi için eser sahibinin bu Kanunun 52 nci maddesine uygun yazılı çoğaltma izni aranır.

Maddi ve manevi tazminat

FSEK m.70/1 (4110 sayılı Kanunla değişik): manevi hakları haleldar edilen kişi, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat ödenmesi için dava açabilir. Mahkeme, bu para yerine veya bunlara ek olarak başka bir manevi tazminat şekline de hükmedebilir.

İkinci cümle sıkça göz ardı edilir: mahkeme, para yerine veya buna ek olarak başka bir manevi tazminat şekline hükmedebilir. Kararın ilanı gibi talepler bu çerçevede değerlendirilir.

m.70/2: mali hakları haleldar edilen kimse, tecavüz edenin kusuru varsa haksız fiillere mütaallik hükümler dairesinde tazminat talep edebilir.

Burada kusur aranır. Bu, m.68'deki üç kat bedelden temel farktır:

Ölçüt	m.68 (üç kat bedel)	m.70/2 (tazminat)
Kusur	Aranmaz	Aranır
Zarar ispatı	Gerekmez	Genel hükümlere göre
Hesap	Rayiç bedelin en çok üç katı	Gerçek zarar

m.70/3 bir üçüncü imkân tanır: birinci ve ikinci fıkralardaki hâllerde, tecavüze uğrayan kimse tazminattan başka temin edilen karın kendisine verilmesini de istiyebilir. Bu hâlde 68 inci madde uyarınca talep edilen bedel indirilir.

Yani tecavüz edenin elde ettiği kâr da istenebilir; ancak bu hâlde m.68 uyarınca talep edilen bedel indirilir. İki talep birikmez.

Ceza davası

FSEK m.71 (5728 sayılı Kanunla değişik), telif ihlallerini suç olarak düzenler. Bu Kanunda koruma altına alınan fikir ve sanat eserleriyle ilgili manevi, mali veya bağlantılı hakları ihlal ederek:

1. Bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı hak sahibi kişilerin yazılı izni olmaksızın işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma ileten, yayımlayan ya da hukuka aykırı olarak işlenen veya çoğaltılan eserleri satışa arz eden, satan, kiralamak veya ödünç vermek suretiyle ya da sair şekilde yayan, ticarî amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran ya da depolayan kişi hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur.

2. Başkasına ait esere, kendi eseri olarak ad koyan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır. Bu fiilin dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenmesi hâlinde, hapis cezasının üst sınırı beş yıl olup adlî para cezasına hükmolunamaz.

3. Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır.

4. Hak sahibi kişilerin izni olmaksızın, alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Birinci bentteki sayım çok geniştir: yalnızca çoğaltma değil, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulundurma ve depolama da suç kapsamındadır.

Üçüncü bent, akademik ve gazetecilik bağlamında önemlidir: kaynak göstermeksizin iktibas başlı başına suçtur. FSEK m.35 son fıkrası uyarınca iktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır ve ilim eserlerinde kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka bu kısmın alındığı yer belirtilir.

Yol seçimi

Dosyada hangi yolun kullanılacağı şu ölçütlere göre belirlenir:

1. Kusur ispat edilebiliyor mu? Edilemiyorsa m.66 (tecavüzün ref'i) ve m.68 (üç kat bedel) tercih edilir; her ikisinde de kusur aranmaz.
2. Zarar hesaplanabiliyor mu? Hesaplanamıyorsa m.68'deki rayiç bedel ölçütü kullanılır.
3. Gerçek zarar üç katı aşıyor mu? Aşıyorsa m.70/2 uyarınca tazminat yolu değerlendirilir; ancak kusur aranacağı unutulmamalıdır.
4. Tecavüz eden yüksek kâr elde etmiş mi? m.70/3 uyarınca kârın devri istenebilir; bu hâlde m.68 bedeli indirilir.
5. Manevi hak ihlali var mı? m.70/1 uyarınca manevi tazminat ayrıca istenir.
6. Ceza yolu. m.71 kapsamında suç duyurusunda bulunulabilir; ceza ve hukuk yolları paralel yürür.

Örnek senaryo

Bir yayınevi, bir yazarın kitabından uzun bölümleri, yazarın yazılı izni olmaksızın kendi derlemesine almış ve satışa sunmuştur. Kaynak gösterilmemiştir.

Değerlendirme:

1. Tecavüzün ref'i. m.66/1 uyarınca dava açılabilir; m.66/3 uyarınca kusur aranmaz. m.66/5 uyarınca dava eser sahibinin ikamet ettiği yerde de açılabilir.
2. Üç kat bedel. m.68/1 uyarınca yazılı izin alınmadan çoğaltma ve yayma gerçekleştiğinden, sözleşme yapılsaydı istenebilecek bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlası istenebilir. Kusur ve zarar ispatı aranmaz.
3. Katsayı gerekçesi. Üç kat bir üst sınır olduğundan, ihlalin kapsamı ve ticari niteliği gerekçelendirilerek üst sınır talep edilir.
4. Satışa çıkarılmış nüshalar. m.68/3 uyarınca hak sahibi, tecavüz edenin elindeki nüshalar hakkında m.68/2'deki şıklardan birini kullanabilir: imha veya maliyet bedeliyle kendisine verilme.
5. Manevi tazminat. Kaynak gösterilmemesi, eser sahibinin adının belirtilmesi hakkını ihlal eder; m.70/1 uyarınca manevi tazminat istenir. Mahkeme, para yerine veya ek olarak başka bir manevi tazminat şekline de hükmedebilir.
6. Kâr devri. Yayınevinin elde ettiği kâr yüksekse m.70/3 uyarınca kârın devri istenebilir; bu hâlde m.68 bedeli indirilir.
7. Ceza. m.71/1 uyarınca izinsiz çoğaltma ve yayma; m.71/3 uyarınca kaynak göstermeksizin iktibas suç oluşturur.
8. İktibas savunması. Karşı taraf m.35'e dayanırsa, iktibasın belli olacak şekilde yapılıp yapılmadığı ve alındığı yerin belirtilip belirtilmediği denetlenir.

Sık yapılan hatalar

• m.68'de kusur arandığının sanılması. Madde kusur koşulu içermez.
• Üç katın sabit sanılması. Metin "en çok üç kat" der; katsayı gerekçelendirilmelidir.
• Sözlü izne dayanılması. m.68, yazılı izin arar.
• m.68 ile m.70/3'ün birlikte tam olarak isteneceğinin sanılması. Kâr devri hâlinde m.68 bedeli indirilir.
• m.66/5'teki yetki kolaylığının kullanılmaması. Dava eser sahibinin ikametgâhında açılabilir.
• İşletme sahibine dava açılabileceğinin bilinmemesi. m.66/2 bu imkânı tanır.
• Manevi tazminatta yalnızca para istenmesi. m.70/1 başka tazminat şekillerine de imkân verir.
• Kaynak göstermemenin yalnızca etik sorun sanılması. m.71/3 uyarınca suçtur.