Avans faizi nedir, nasıl hesaplanır? TCMB kısa vadeli avans oranı (3095 s.K. m.2)

Faiz hesaplamalarında sıkça karşılaşılan ama tam olarak ne olduğu net bilinmeyen kavramlardan biri avans faizidir. Bu, aslında Merkez Bankasının kendi işlemlerine uyguladığı bir orandır, ancak kanun bu oranı ticari faiz hesaplamalarında referans olarak kullanır.

Avans faizi nedir?

Avans faizi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB), bankalara sağladığı kısa vadeli avans işlemlerinde uyguladığı faiz oranıdır. Bu, aslında bankacılık sistemi içindeki bir referans orandır; ancak 3095 sayılı Kanun, bu oranı ticari işlerdeki temerrüt faizinin belirlenmesinde özel bir işleve kavuşturur.

Ticari temerrüt faiziyle ilişkisi (m.2/2)

3095 sayılı Kanun m.2/2 şöyle der: TCMB'nin önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı, kanunun 1. maddesinde belirlenen (genel kanuni faiz) oranından fazla ise, arada sözleşme olmasa bile ticari işlerde temerrüt faizi bu daha yüksek oran üzerinden istenebilir.

Bu, avans faizinin doğrudan bir "faiz türü" olarak talep edilmesinden çok, ticari temerrüt faizinin alt sınırını yükselten bir referans işlevi gördüğü anlamına gelir: genel kanuni faiz oranı düşükse, ticari alacaklılar bunun yerine (genellikle daha yüksek olan) avans faiz oranını talep edebilir.

Oran yıl içinde güncellenebilir

Kanun, bu referans oranın yıl içinde sabit kalmayabileceğini de öngörür: 30 Haziran günündeki avans faiz oranı, bir önceki 31 Aralık günü uygulanan orandan beş puan veya daha fazla farklıysa, yılın ikinci yarısında (Temmuz-Aralık) bu yeni oran geçerli olur. Bu, yıl içinde ciddi bir ekonomik dalgalanma olması hâlinde, ticari temerrüt faizinin de bu dalgalanmayı yansıtabilmesini sağlayan bir mekanizmadır.

Avans faizi her borçta uygulanmaz

Önemli bir sınırlama: bu referans oran, doğrudan ticari işlerdeki temerrüt faizi bağlamında devreye girer. Genel (ticari nitelikte olmayan) borç ilişkilerinde, temel referans yine kanuni (yasal) faiz oranıdır; avans faizinin devreye girmesi için borcun ticari nitelikte olması gerekir.

Örnek senaryo

İki tacir arasındaki bir ticari alacak ilişkisinde, taraflar sözleşmede bir faiz oranı kararlaştırmamıştır. Söz konusu yılın 31 Aralık'ında TCMB'nin kısa vadeli avanslara uyguladığı oran, genel kanuni faiz oranından yüksek çıkmıştır. Bu durumda alacaklı, sözleşmede bir hüküm olmasa bile, temerrüt faizini bu daha yüksek avans faiz oranı üzerinden talep edebilir. Eğer aynı yılın 30 Haziran'ındaki oran, önceki 31 Aralık'a göre beş puandan fazla değişmişse, yılın ikinci yarısı için güncellenmiş oran esas alınır.

Sık yapılan hatalar

• Avans faizini kanuni faizle aynı şey sanmak. Avans faizi TCMB'nin kendi bankacılık işlemlerine uyguladığı bir orandır; kanuni faiz ise 3095 s.K. m.1'de ayrı bir mekanizmayla belirlenir. İkisi yalnızca m.2 aracılığıyla karşılaştırılarak ilişkilendirilir.
• Avans faizinin her borç ilişkisinde uygulanacağını düşünmek. Bu referans yalnızca ticari işlerdeki temerrüt faizi hesaplamasında devreye girer.
• Oranın yıl boyunca sabit kaldığını sanmak. 30 Haziran'daki beş puanlık sapma eşiği aşılırsa, yılın ikinci yarısı için farklı bir oran uygulanabilir.
• Avans faizinin kanuni faizden düşük olduğu hâllerde de tercih edilebileceğini sanmak. Kanun, avans faizinin devreye girmesini yalnızca kanuni faizden fazla olduğu hâllerle sınırlar; düşükse bu referans işlevsizdir, genel kanuni faiz uygulanır.