Ticari temerrüt faizi hesaplama: sözleşme olmasa bile talep edilebilir mi? (3095 s.K. m.2)

Ticaret hayatında bir para borcunun zamanında ödenmemesi, alacaklıya temerrüt faizi talep etme hakkı verir. Ancak ticari işlerdeki bu faizin hesaplanması, genel (adi) borç ilişkilerindeki kanuni faizden bazı önemli farklarla ayrılır; bu farklar 3095 sayılı Kanun m.2'de düzenlenir.

Temel kural: kanuni faiz oranı (m.2/1)

3095 sayılı Kanun m.2/1 uyarınca, bir miktar paranın ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadıkça, geçmiş günler için kanunun 1. maddesinde belirlenen (kanuni faiz) orana göre temerrüt faizi ödemekle mecburdur. Bu, ticari işlerdeki temerrüt faizinin temel (varsayılan) referansının, genel kanuni faiz oranı olduğunu gösterir.

Sözleşme olmasa bile daha yüksek oran: avans faizi karşılaştırması (m.2/2)

Kanun, ticari işler için özel bir yükseltme mekanizması öngörür: TCMB'nin önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı, m.1'deki (kanuni faiz) orandan fazla ise, arada sözleşme olmasa bile ticari işlerde temerrüt faizi bu daha yüksek oran üzerinden istenebilir.

Bu, ticari alacaklıya önemli bir avantaj sağlar: taraflar arasında faiz konusunda hiçbir anlaşma olmasa dahi, ticari nitelikteki bir borç için, o yıl geçerli olan avans faiz oranı (kanuni faizden yüksekse) doğrudan kanundan doğan bir hak olarak talep edilebilir.

Oranın yıl içinde güncellenmesi

Bu referans oran sabit değildir: 30 Haziran günündeki avans faiz oranı, önceki 31 Aralık günü uygulanan orandan beş puan veya daha fazla farklıysa, yılın ikinci yarısında bu yeni oran geçerli olur. Bu, uzun süren ticari alacaklarda, hesap yapılırken yılın hangi yarısında hangi oranın geçerli olduğuna dikkat edilmesi gerektiği anlamına gelir.

Sözleşmede faiz kararlaştırılmışsa ne olur?

Temerrüt faizi miktarının sözleşmede kararlaştırılmamış olduğu hâllerde yukarıdaki kanuni mekanizma devreye girer. Taraflar sözleşmeyle kendi aralarında bir temerrüt faizi oranı belirlemişlerse (kanunun izin verdiği sınırlar içinde), öncelikle bu akdi (sözleşmesel) oran esas alınır.

Örnek senaryo

İki şirket arasındaki bir mal teslim sözleşmesinde faiz oranı konusunda hiçbir hüküm yoktur. Alıcı, ödemeyi zamanında yapmaz ve temerrüde düşer. Satıcı, temerrüt faizini talep ederken önce kanuni faiz oranını esas alabilir; ancak o yılın 31 Aralık'ında TCMB'nin kısa vadeli avans oranı bu kanuni faizden yüksek çıkmışsa, satıcı sözleşmede hüküm olmamasına rağmen bu daha yüksek avans oranını talep edebilir. Alacak, yılın ikinci yarısına sarkıyorsa ve 30 Haziran'daki oran önceki yıl sonuna göre beş puandan fazla değişmişse, bu dönem için güncellenmiş oran esas alınır.

Sık yapılan hatalar

• Ticari temerrüt faizinin her zaman avans oranına göre hesaplanacağını sanmak. Avans oranı yalnızca kanuni faiz oranından yüksek olduğunda devreye girer; düşükse temel kanuni faiz oranı uygulanır.
• Sözleşmede faiz hükmü yoksa hiç temerrüt faizi istenemeyeceğini düşünmek. Tam tersine, kanun tam olarak bu durum için hazır bir mekanizma öngörür — sözleşme olmasa bile faiz talep edilebilir.
• Yıl ortasındaki oran güncellemesini gözden kaçırmak. Uzun süreli ticari alacaklarda, hesap yılın hangi yarısına denk geldiğine göre farklı oranlarla parçalı yapılmalıdır.
• Ticari olmayan bir borç ilişkisinde bu özel kuralı uygulamaya çalışmak. m.2'deki yükseltme mekanizması yalnızca ticari işlerden doğan para borçlarına özgüdür.