Bilirkişi ücreti ve gider avansı: dava açılışında ödenen tutar (HMK m.120, 324, 325)

Bir davada mahkemenin bilirkişi incelemesi, keşif veya tanık dinlenmesi gibi delil işlemlerini yürütebilmesi için gereken masraflar, taraflarca avans olarak önceden karşılanır. Bu avansların hangi aşamada, kim tarafından ve ne olacağı, HMK'nın birbirini tamamlayan üç maddesinde düzenlenir.

Dava açılışındaki genel gider avansı (m.120)

HMK m.120/1 uyarınca davacı, dava açarken yargılama harçlarıyla birlikte, her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılan gider avansı tarifesinde belirlenen tutarı mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Bu, davanın yürütülmesi sırasında ortaya çıkabilecek genel giderler (tebligat, bilirkişi gibi) için baştan ayrılan bir havuz niteliğindedir. Güncel tutar için ilgili yılın gider avansı tarifesine bakılmalıdır; bu yazıda sabit bir rakam verilmez.

Yetersizlik hâlinde iki haftalık süre: m.120/2 uyarınca, dava sırasında bu avansın yetersiz kaldığı anlaşılırsa, mahkeme davacıya eksikliği tamamlaması için iki haftalık kesin süre verir. Bu süre içinde tamamlama yapılmazsa, ilgili usul işlemi (ör. bir delilin incelenmesi) yürütülemeyebilir.

Delil avansı: bilirkişi ücreti dahil (m.324)

Belirli bir delilin (bilirkişi incelemesi, keşif gibi) ikame edilmesini isteyen taraf, bu delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır (m.324/1). Taraflar aynı delilin ikamesini birlikte talep etmişlerse, gereken gider yarı yarıya avans olarak ödenir.

Ödenmezse ne olur? m.324/2 açık bir kural koyar: taraflardan biri bu avans yükümlülüğünü yerine getirmezse, diğer taraf bu avansı yatırabilir; aksi hâlde, talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır. Bu, bilirkişi ücretini yatırmayan tarafın, o bilirkişi incelemesinden kendi isteğiyle vazgeçmiş gibi değerlendirileceği anlamına gelir.

İstisna: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlerde (m.324/3), bu genel kural yerine m.325'teki özel düzenleme uygulanır.

Resen delillerde gider (m.325)

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlerde (ör. bazı kişiler hukuku, soybağı davaları), hâkim resen (kendiliğinden) bir delile başvurabilir. Bu durumda gereken giderin, bir haftalık süre içinde taraflardan biri veya belirlenecek oranda her ikisi tarafından ödenmesine karar verilir. Bu süre içinde avans yatırılmazsa, gider Hazineden ödenir — ancak bu, ileride gideri ödemesi gereken taraftan geri alınmak üzere yapılan geçici bir düzenlemedir.

Örnek senaryo

Bir tazminat davasında davacı, dava açarken harçla birlikte gider avansını yatırır. Yargılama sırasında bir bilirkişi incelemesi gerekir; mahkeme, incelemeyi talep eden tarafa belirlediği bilirkişi ücretini yatırması için kesin bir süre tanır. Bu süre içinde ödeme yapılmazsa ve karşı taraf da bu ücreti yatırmazsa, mahkeme o bilirkişi incelemesinin yapılmasından vazgeçilmiş sayar.

Sık yapılan hatalar

• Gider avansı ile delil avansını aynı şey sanmak. Gider avansı dava açılışında genel olarak yatırılır (m.120); delil avansı ise belirli bir delil için, dava sırasında ayrıca istenir (m.324).
• Avans yatırılmazsa davanın tamamen düşeceğini düşünmek. Sonuç, davanın reddi değil, o belirli delilden vazgeçilmiş sayılmasıdır — dava diğer deliller üzerinden devam edebilir.
• Karşı tarafın avansı yatıramayacağını sanmak. m.324/2 açıkça diğer tarafın, yükümlü taraf ödemezse bu avansı kendisinin de yatırabileceğini düzenler.
• Resen delillerde de aynı kuralın uygulanacağını sanmak. Tarafların tasarruf edemeyeceği davalarda m.325'in özel rejimi (bir haftalık süre, Hazineden ödeme imkânı) geçerlidir, m.324'ün genel kuralı değil.