Yabancıların çalışma izni: 6735 sayılı Kanun ve başvuru süreci

Yabancıların Türkiye'de çalışması izne tabidir. Çalışma izni, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunuyla düzenlenir; önceki 4817 sayılı Kanun bu Kanunla değiştirilmiştir. Hem yabancı çalışan hem işveren bakımından ciddi yaptırımlar vardır; bu nedenle başvuru şartlarının, sürelerin ve iptal sebeplerinin bilinmesi gerekir.

Temel kural: izinsiz çalışma yasağı

6735 m.6/1: çalışma izni, uluslararası işgücü politikası esas alınarak Bakanlıkça verilir. m.6/2: bu Kanun kapsamında yer alan yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. Yani yasak hem yabancıyı hem işvereni bağlar.

İstisnalar. m.6/3: diğer kanunlarda veya Türkiye'nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalarda çalışma izni almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar izin almadan çalışabilir. m.6/4: 5901 sayılı Kanunun 28. maddesi kapsamındakilerin (Mavi Kart sahipleri) çalışma hakkı saklıdır. m.13/1: çalışma izni muafiyeti kapsamındaki yabancılar, çalışma izni muafiyeti almak kaydıyla çalışabilir.

Çalışma izninin ikamet izni yerine geçmesi. m.12/1: bu Kanuna göre verilen çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Kanunun 27. maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçer; ancak mülteci veya ikincil koruma statüsü dışında yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni olması ona çalışma hakkı vermez. Yani ikamet izni tek başına çalışma hakkı sağlamaz; ayrıca çalışma izni gerekir.

Başvuru usulü (m.7)

Nerede ve kimin tarafından? m.7/1: çalışma izni başvuruları yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik veya başkonsolosluklarına yapılır. m.7/2: başvurular yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir.

Uzatma başvurusu. m.7/3: çalışma izni uzatma başvurusu, çalışma izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır; süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir. Bu, uygulamada en sık hak kaybına yol açan süredir.

Değerlendirme. m.7/4-6: başvuru, uluslararası işgücü politikasına göre değerlendirilir; Bakanlık gerek gördüğünde ilgili kamu kurumlarının görüşünü alır ve çalışma izni puanlama sisteminin kriterlerini belirler. m.7/7: başvuruda eksik bilgi veya belge varsa değerlendirme eksiklikler tamamlanıncaya kadar ertelenir; erteleme süresi otuz günü aşamaz (mücbir sebep belgelendirilmedikçe); süre sonunda eksikliği tamamlanmayan başvurular reddedilir. m.7/8: usulüne uygun yapılan başvurular, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla otuz gün içinde değerlendirilir.

Ön izin (m.8). Mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacak yabancıların başvurularında ön izin alınması zorunludur (sağlık hizmetlerinde Sağlık Bakanlığından, eğitim hizmetlerinde Millî Eğitim Bakanlığından); yükseköğretimde çalışacak yabancı öğretim elemanları için YÖK'ün ön izni gerekir; Ar-Ge Merkezlerinde çalışacak Ar-Ge personeli için Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının olumlu görüşü aranır.

Başvurunun reddi (m.9)

m.9/1: 7. maddeye göre yapılan değerlendirme sonucunda şu başvurular reddedilir:

• a) Uluslararası işgücü politikasına uygun olmayan,
• b) Sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapılan,
• c) Yabancı istihdam edilmesine ilişkin gerekçesi yeterli görülmeyen,
• ç) Diğer kanunlarda Türk vatandaşlarına hasredilen iş ve meslekler için yapılan,
• d) Gerekli nitelik ve uzmanlığı taşımadığı anlaşılan yabancılara ilişkin olan,
• e) Bakanlıkça belirlenen değerlendirme kriterlerini karşılamayan,
• f) 6458 sayılı Kanunun 7., 15. ve 54. maddeleri kapsamında olduğu bildirilen (giriş yasağı, sınır dışı vb.) yabancılara ilişkin olan,
• g) Kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından sakınca görülen,
• ğ) Türkiye'nin tanımadığı veya diplomatik ilişkisinin bulunmadığı ülke vatandaşları için yapılan (Dışişleri Bakanlığının uygun görüşü hariç),
• h) Kanuni süresi içinde yapılmayan veya eksiklikleri tamamlanmayan.

Çalışma izni türleri ve süreleri (m.10-11)

Süreli çalışma izni. m.10/1: başvurunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, belirli bir işyerinde veya aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli çalışma izni verilir. m.10/2: uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde aynı işverene bağlı olarak ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilir; farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvurular ilk başvuru gibi (bir yıla kadar) değerlendirilir.

Süresiz çalışma izni. m.10/3: Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir; ancak başvuru şartlarını taşıması yabancıya mutlak hak sağlamaz. m.10/4: süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır; özel kanunlar hariç, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır; ancak seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik yükümlülüğü yoktur.

Şirket yöneticisi ortaklar (m.10/5). 6102 sayılı Kanuna göre kurulmuş limited şirketlerin şirket ortağı olan müdürü, anonim şirketlerin şirket ortağı olan yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin yönetici olan komandite ortağı yabancılar çalışma izni alarak çalışabilir. Bağımsız çalışma izni: profesyonel meslek mensubu yabancılara diğer kanunlardaki özel şartlar sağlanırsa verilebilir (m.10/6); bağımsız çalışma izni m.10'daki süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli düzenlenir (m.10/8).

Turkuaz Kart (m.11). Uluslararası işgücü politikası doğrultusunda; eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye'deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi gibi ölçütlere göre başvurusu uygun görülen yabancılara verilir. İlk üç yıl geçiş süresidir; geçiş süresi içinde iptal edilmeyen kartta geçiş süresi kaydı yabancının başvurusu hâlinde kaldırılır ve süresiz Turkuaz Kart verilir (başvuru, geçiş süresinin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır). Turkuaz Kart sahibi, süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanır; eş ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ikamet izni yerine geçen belge verilir.

Çalışma izni muafiyeti (m.13)

Muafiyet, yabancının çalışma izni almaksızın ancak Bakanlıkça düzenlenen muafiyet belgesiyle çalışmasıdır. m.13/7: 6102 sayılı Kanuna göre kurulmuş anonim şirketlerin Türkiye'de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi ve diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortağı ile Türkiye'de gerçekleştirdiği faaliyetleri yüz seksen gün içinde doksan günü geçmeyen sınırötesi hizmet sunucusu muafiyet kapsamında değerlendirilir. Muafiyetle geçirilen süreler, kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz (m.13/6). Diplomatik ve konsüler temsilciliklerde ve uluslararası kuruluşlarda çalışanların aile fertleri için özel hükümler vardır (m.14).

İstisna hükümleri (m.16). Nitelikli işgücü, nitelikli yatırımcı, işveren tarafından belirli bir proje için istihdam edilenler, Türk soylular, KKTC ve AB üyesi ülke vatandaşları, uluslararası koruma başvuru sahipleri, Türk vatandaşı ile evli ve Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayanlar, sınırötesi hizmet sunucuları gibi gruplara bazı hükümlerin uygulanmasına dair istisnalar tanınabilir.

Uluslararası koruma kapsamındakiler (m.17). Uluslararası koruma talebinde bulunan ve henüz başvurusu hakkında son karar verilmemiş yabancılar, koruma başvurusu tarihinden altı ay sonra çalışma izni veya muafiyet almak için başvurabilir; geçici koruma sağlananlar ise geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra başvurabilir; bu başvurularda İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır.

İptal sebepleri (m.15) ve yurt dışı kalış

m.15/1: çalışma izni ve muafiyeti, sürenin sona ermesi veya Bakanlıkça iptal edilmesiyle geçerliliğini kaybeder. m.15/2: yabancının veya işverenin talebi dışında iptal sebepleri şunlardır:

• Geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmemesi (m.12/2 de aynı kuralı içerir),
• Pasaportunun geçerlilik süresinin uzatılmaması,
• Kanunda belirtilen hükümlere aykırı çalıştığının tespiti,
• Çalışmasının herhangi bir nedenle sona ermesi (iş sözleşmesinin feshi dahil),
• Başvurunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespiti,
• Turkuaz Kart hâlinde geçiş süresinde talep edilen bilgi ve belgelerin sunulmaması,
• 6458 m.7, m.15 ve m.54 kapsamında olduğunun İçişleri Bakanlığınca bildirilmesi,
• Kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından sakınca olduğunun bildirilmesi,
• Sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler dışında süreli çalışma izinlerinde aralıksız altı aydan, bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde aralıksız bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalması,
• Turkuaz Kart sahibinin yurt dışında kalış süresinin Bakanlıkça belirlenen süreyi aşması.

İşvereni değiştirme. Çalışma izni belirli bir işverene ve işe bağlı olduğundan, yabancı işten ayrılıp başka bir işverene geçtiğinde yeniden başvuru gerekir (m.10/2 son cümle: farklı işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvurular ilk başvuru gibi değerlendirilir). Çalışmanın sona ermesi iptal sebebidir (m.15/2-ç); bu nedenle iş sözleşmesi sona erdiğinde hem yabancı hem işveren Bakanlığa bildirim yükümlülüğünü yerine getirmelidir.

İşverenin sorumluluğu

İzinsiz yabancı çalıştıran işveren hakkında idari para cezası uygulanır (6735'in idari yaptırım hükümlerinde her yabancı için belirlenen tutarlar ve çalışma izni almadan çalışan yabancı için ayrı ceza öngörülmüştür; tutarlar her yıl güncellenir, güncel tarife ayrıca kontrol edilmelidir). Ayrıca izinsiz çalışan yabancı hakkında 6458 m.54/1-ğ uyarınca sınır dışı etme kararı alınır. Bu nedenle işveren, yabancı istihdamına başlamadan önce geçerli çalışma izni veya muafiyet belgesi bulunduğunu doğrulamalıdır.

Örnek senaryo

C, Rusya vatandaşıdır ve İstanbul'da bir yazılım şirketinde çalışmak üzere iş teklifi almıştır. İşveren C için çalışma izni almak istemektedir.

1. Başvuru yeri. Başvuru yurt içinde doğrudan Bakanlığa veya yurt dışında C'nin vatandaşı olduğu ülkedeki Türk elçiliğine yapılabilir (m.7/1); yetkili aracı kurum da başvuru yapabilir.
2. Değerlendirme. Başvuru uluslararası işgücü politikası ve puanlama kriterlerine göre değerlendirilir; eksik belge varsa otuz gün içinde tamamlanır (m.7/7).
3. Süre. Usulüne uygun başvuru otuz gün içinde değerlendirilir (m.7/8). Olumlu sonuçta ilk izin en çok bir yıl verilir (m.10/1).
4. Türkiye'ye giriş. Yurt dışından başvuru yapılmışsa C, iznin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmelidir; aksi hâlde izin iptal edilir (m.12/2).
5. Uzatma. Uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına altmış gün kala ve süre dolmadan yapılmalıdır; geç başvuru reddedilir (m.7/3). Aynı işverende ilk uzatma en çok iki yıl (m.10/2).
6. İşveren değişikliği. C başka bir şirkete geçerse yeni başvuru gerekir ve bu başvuru ilk başvuru gibi değerlendirilir.
7. Süresiz izin. C, sekiz yıl kanuni çalışma izniyle çalıştıktan sonra süresiz izne başvurabilir (m.10/3); başvuru mutlak hak doğurmaz.
8. Çalışmanın sona ermesi. C'nin işi biterse izin iptal edilir (m.15/2-ç); C yeni iş bulamazsa ikamet izni ve sınır dışı süreçleri gündeme gelir.

Sık yapılan hatalar

• Uzatma başvurusunu son güne bırakmak veya kaçırmak. Süre dolduktan sonraki başvuru reddedilir (m.7/3).
• İkamet iznini çalışma izni sanmak. İkamet izni çalışma hakkı vermez (m.12/1).
• İşveren değiştirdiğinde yeniden başvurmamak. İzin belirli işverene ve işe bağlıdır.
• Yurt dışında uzun süre kalmak. Süreli izinlerde altı ay, süresizlerde bir yılı aşan yurt dışı kalış iptal sebebidir (m.15/2-ğ).
• Türkiye'ye altı ay içinde gelmemek. Yurt dışı başvuruda izin iptal edilir (m.12/2).
• Eksik belgeyle başvurmak. Otuz günlük ek sürede tamamlanmazsa başvuru reddedilir (m.7/7).
• Ön izin gerektiren meslekleri atlamak. Sağlık ve eğitim alanlarında ön izin zorunludur (m.8).
• İşverenin izinsiz çalıştırmanın yaptırımını hafife alması. İdari para cezası ve yabancı için sınır dışı riski doğar.