İkamet (oturma) izni türleri ve başvuru: 6458 sayılı Kanun

Türkiye'de vize veya vize muafiyeti süresinden fazla kalmak isteyen yabancılar için ikamet izni temel hukuki dayanaktır. İkamet izni; amaca göre farklı türlere ayrılır ve her tür için ayrı şartlar, süreler ve ret sebepleri vardır. Bu yazı, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunundaki genel çerçeveyi özetler; güncel uygulama esasları yönetmelik ve İçişleri Bakanlığı düzenlemeleriyle değişebilir.

İkamet izni ne zaman gerekir? (m.19-20)

6458 m.19/1: Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni almaları zorunludur. İkamet izni, altı ay içinde kullanılmaya başlanmadığında geçerliliğini kaybeder.

Muafiyetler (m.20/1). İkamet izninden muaf tutulanlar arasında: doksan güne kadar vizeyle veya vizeden muaf gelenler (vize süresi veya muafiyet süresince); vatansız kişi kimlik belgesi sahipleri; diplomatik ve konsolosluk görevlileri ve bazı aileleri; uluslararası kuruluş temsilciliklerinde çalışanlar; anlaşmalarla muaf tutulanlar; 5901 sayılı Kanunun 28. maddesi kapsamındakiler (Mavi Kart sahipleri) ve uluslararası koruma belgesi sahipleri yer alır. Bunlar muafiyet sebepleri sona erdikten sonra da Türkiye'de kalmak isterlerse en geç on gün içinde ikamet izni için valiliğe başvurmalıdır (m.20/2).

Başvuru usulü (m.21-23)

Nerede? m.21/1: ikamet izni başvurusu, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluklara yapılır. m.22/1: bazı hâllerde başvurular istisnai olarak valiliklere de yapılabilir; örneğin uzun dönem ikamet izni, öğrenci ikamet izni, insani ikamet izni, insan ticareti mağduru izni, aile ikamet izninden kısa dönem izne geçiş, yükseköğrenim mezunlarının kısa dönem izne geçişi ve yeni kalış amacına uygun izne geçiş başvuruları. İkamet izni başvuruları yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir (m.21/7).

Pasaport şartı. m.21/2: başvuranların, talep ettikleri ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli pasaport veya pasaport yerine geçen belgeye sahip olmaları aranır. m.23/1: ikamet izinleri, pasaport veya belgenin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli, kalış amacına bağlı ve her yabancı için ayrı düzenlenir.

Süre. m.21/5: başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır. m.21/3: başvuru için gerekli bilgi ve belgeler eksikse başvurunun değerlendirilmesi eksiklikler tamamlanıncaya kadar ertelenebilir. Ret işlemleri ilgiliye tebliğ edilir (m.21/6).

İkamet izni türleri (m.30)

m.30/1: ikamet izni çeşitleri şunlardır: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni.

1. Kısa dönem ikamet izni (m.31-33)

m.31/1: aşağıdaki yabancılara kısa dönem ikamet izni verilebilir:

• Bilimsel araştırma amacıyla gelenler,
• Türkiye'de taşınmaz malı bulunanlar,
• Ticari bağlantı veya iş kuracaklar,
• Hizmet içi eğitim programlarına katılacaklar,
• Anlaşmalar veya öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim amacıyla gelecekler,
• Turizm amaçlı kalacaklar,
• Kamu sağlığına tehdit oluşturmayan hastalıklar nedeniyle tedavi görecekler,
• Adli veya idari makamların talep veya kararına bağlı kalması gerekenler,
• Türkçe öğrenme kurslarına katılacaklar,
• Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayanlardan mezuniyet tarihinden itibaren altı ay içinde müracaat edenler,
• Belirli tutarda yatırım yapacaklar ve aileleri,
• KKTC vatandaşları.

Süre. m.31/2: kısa dönem ikamet izni, yatırımcı ve KKTC vatandaşı bentleri hariç, her defasında en fazla ikişer yıllık sürelerle verilebilir.

Şartlar (m.32). Talebin ileri sürülen gerekçelerden biri veya birkaçına dayanması ve belgelenmesi; 7. madde kapsamına (giriş yasağı gibi sakıncalı yabancı) girmemek; genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartına sahip olmak; istenirse adli sicil belgesi sunmak; Türkiye'de kalacağı adres bilgisini vermek.

Ret ve iptal (m.33). Şartların yerine getirilmemesi veya ortadan kalkması, iznin veriliş amacı dışında kullanılması ve hakkında geçerli sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı bulunması hâllerinde izin verilmez, verilmişse iptal edilir, süresi bitenler uzatılmaz.

2. Aile ikamet izni (m.34-37)

Kimler alabilir? m.34/1: Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanunun 28. maddesi kapsamındakilerin, ikamet izni sahibi yabancıların ile mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin: yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan yabancı çocuğuna, kendisinin veya eşinin bağımlı yabancı çocuğuna her defasında üç yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir; ancak süre hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz.

Diğer kurallar. m.34/2: birden fazla eş varsa yalnızca birine aile ikamet izni verilir. m.34/4: aile ikamet izinleri, on sekiz yaşına kadar öğrenci ikamet izni almadan ilk ve ortaöğretim kurumlarında eğitim hakkı sağlar. m.34/5: en az üç yıl aile ikamet iziyle Türkiye'de kalmış olanlardan on sekiz yaşını tamamlayanlar, talep etmeleri hâlinde izinlerini kısa dönem ikamet iznine dönüştürebilir. m.34/6: boşanma hâlinde, Türk vatandaşıyla evli yabancıya en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir; ancak yabancı eşin aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabit ise üç yıllık süre şartı aranmaz.

Destekleyicide aranan şartlar (m.35/1). Toplam gelirin asgari ücretten az olmaması ve aile başına belirli gelir; ailenin nüfusuna göre uygun barınma ve tüm aileyi kapsayan sağlık sigortası; başvuru tarihinden geriye beş yıl içinde aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olmak; Türkiye'de en az bir yıldır ikamet izniyle kalmak; adres kayıt sisteminde kaydı bulunmak. Bazı istisnalar: bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni veya çalışma izni bulunanlar, 5901'in 28. maddesi kapsamındakiler ve Türk vatandaşlarıyla evli yabancılar hakkında bir yıllık ikamet şartı aranmaz (m.35/2).

Anlaşmalı evlilik. m.37/1: aile ikamet izni verilmeden veya uzatılmadan önce makul şüphe varsa, evliliğin sırf ikamet izni alabilme amacıyla yapılıp yapılmadığı valiliklerce araştırılır; bu amaçla yapıldığı tespit edilirse izin verilmez, verilmişse iptal edilir. m.37/3: anlaşmalı evlilik yoluyla alınan ve sonradan iptal edilen ikamet izinleri, izin sürelerinin toplanmasında hesaba katılmaz.

3. Öğrenci ikamet izni (m.38-41)

m.38/1: Türkiye'de bir yükseköğretim kurumunda ön lisans, lisans, yüksek lisans ya da doktora öğrenimi görecek yabancılara verilir. m.38/2: bakımı ve masrafları gerçek veya tüzel kişi tarafından üstlenilen ilk ve orta dereceli öğrenim görecek yabancılara velilerinin muvafakatiyle birer yıllık sürelerle verilir. m.38/3: öğrenci ikamet izni, öğrencinin anne ve babası ile diğer yakınlarına ikamet izni alma konusunda hak sağlamaz. Çalışma hakkı (m.41): ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri çalışma izni almak kaydıyla çalışabilirler; ön lisans ve lisans öğrencileri için çalışma hakkı ilk yıldan sonra başlar.

4. Uzun dönem ikamet izni (m.42-43)

m.42/1: Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan ya da Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılara, Bakanlığın onayıyla valilikler tarafından süresiz ikamet izni verilir. m.43/1 şartlar: kesintisiz en az sekiz yıl ikamet, son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası, kamu düzeni veya güvenliği bakımından tehdit oluşturmamak. Kısıt (m.42/2): mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri ile insani ikamet izni sahiplerine ve geçici koruma sağlananlara uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmaz.

5. İnsani ikamet izni (m.46-47)

m.46/1: diğer ikamet izinlerindeki şartlar aranmadan, Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olmak kaydıyla, Genel Müdürlüğün onayı alınarak valiliklerce insani ikamet izni verilebilir. Sayılan hâller arasında çocuğun yüksek yararı, sınır dışı kararına rağmen çıkışın yaptırılamadığı veya makul görülmediği durumlar, m.55 uyarınca sınır dışı kararı alınmayan yabancılar ve sınır dışı ve benzeri işlemlere karşı yargı yoluna başvurulan yabancılar yer alır. m.47: iznin verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında iptal edilir ve uzatılmaz.

6. İnsan ticareti mağduru ikamet izni

Bu izin, insan ticareti mağdurlarına özel destek süreci kapsamında verilir; ilgili hükümler kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Uzatma ve süre kaçırmanın sonuçları (m.24)

m.24/1: ikamet izinleri valiliklerce uzatılır. m.24/2: uzatma başvuruları, ikamet izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her koşulda ikamet izni süresi dolmadan önce valiliklere yapılır. İkamet iznini uzatma başvurusunda bulunanlara, harca tabi olmayan bir belge verilir; bu yabancılar, ikamet izni süreleri sona ermiş olsa dahi haklarında karar verilinceye kadar bu belgeyle Türkiye'de ikamet edebilir. m.24/3: uzatılan izinler, yasal izin sürelerinin bitim tarihinden itibaren başlatılır.

Süre kaçırma riski. Yasal süre içinde başvurmamak veya ikamet izni süresini aşmak; para cezasına ve sınır dışı sürecine yol açabilir. 6458 m.54/1-g uyarınca ikamet izni bulunup da süresinin sona ermesinden itibaren kabul edilebilir gerekçesi olmadan on günden fazla ihlal edenler, ikamet izni uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde çıkış yapmayanlar (m.54/1-j) hakkında sınır dışı etme kararı alınır.

Ret, iptal ve itiraz

Karar ve tebliğ. m.25/1: Türkiye içinden yapılan ikamet izni talebinin reddi, iznin uzatılmaması veya iptali ile bu işlemlerin tebliği valiliklerce yapılır. Bu işlemler sırasında yabancının Türkiye'deki aile bağları, ikamet süresi, menşe ülkedeki durumu ve çocuğun yüksek yararı gibi hususlar göz önünde bulundurulur ve karar ertelenebilir. m.25/2: ret, uzatılmama veya iptal kararı yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; tebligatta karara karşı itiraz haklarının nasıl kullanılacağı da yer alır.

Yargı yolu. İkamet izni talebinin reddi, iptali veya uzatılmaması idari işlemdir; iptali için idare mahkemesinde dava açılır. Kanunda özel bir süre öngörülmediğinden genel kural olarak İYUK m.7/1 uyarınca altmış gün dava açma süresi işler ve süre tebliği izleyen günden başlar (m.8/1). Reddedilen kişinin, ret üzerine çıkış süresi (on gün) işlerken dava açması hâlinde yürütmenin durdurulması istemi de gündeme gelir (İYUK m.27/2).

Kesinti (m.28). Zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık nedenleri hariç, bir yılda toplam altı ayı geçen veya son beş yıl içinde toplam bir yılı aşan Türkiye dışında kalışlar ikamette kesinti sayılır ve önceki izin süreleri hesaba katılmaz; bu, özellikle uzun dönem ikamet izni ve vatandaşlık başvurusu bakımından önemlidir. Kesintisiz ikamet sürelerinin hesabında öğrenci ikamet izinlerinin yarısı, diğer ikamet izinlerinin tamamı sayılır (m.28/2).

Örnek senaryo

A, Almanya vatandaşıdır ve Türkiye'de bir dairesi vardır; Türkiye'de altı ay kalmak istemektedir.

1. İzin gerekli mi? Vize veya vize muafiyeti süresinden veya doksan günden fazla kalacağı için ikamet izni zorunludur (m.19/1).
2. Tür. A, Türkiye'de taşınmaz malı bulunduğu için kısa dönem ikamet izni (m.31/1-b) talep edebilir.
3. Şartlar. A, ileri sürdüğü gerekçeyi belgelemeli (tapu), 7. madde kapsamına girmemeli, uygun barınma şartlarına sahip olmalı, gerekirse adli sicil belgesi sunmalı ve adres bilgisini vermelidir (m.32).
4. Başvuru yeri. Başvuru, vatandaşı olduğu ülkedeki konsolosluğa yapılır; bazı hâllerde valiliğe de yapılabilir (m.21, m.22). Pasaportu, talep ettiği izin süresinden altmış gün daha uzun geçerli olmalıdır (m.21/2).
5. Süre. Başvuru en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır (m.21/5). İzin en fazla iki yıllık sürelerle verilir (m.31/2).
6. Uzatma. A, iznin bitimine altmış gün kala uzatma başvurusu yapar; karar verilinceye kadar aldığı belgeyle Türkiye'de kalabilir (m.24/2).
7. Süre kaçırma. A süreyi kaçırıp on günden fazla izinsiz kalırsa sınır dışı riski doğar (m.54/1-g).
8. Ret. Başvurusu reddedilirse ret tebliğ edilir; A, altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açabilir ve yürütmenin durdurulmasını isteyebilir.

Sık yapılan hatalar

• İzin süresini takip etmemek. Uzatma başvurusu altmış gün kala ve süre dolmadan yapılmalıdır (m.24/2).
• Pasaport geçerlilik süresini kontrol etmemek. İzin süresinden altmış gün daha uzun geçerlilik aranır (m.21/2).
• Yanlış izin türü için başvurmak. Her izin türünün şartları farklıdır (m.31-47).
• Ret sonrası çıkış süresini önemsememek. On gün içinde çıkış yapılmazsa sınır dışı kararı alınabilir (m.54/1-j).
• Anlaşmalı evlilik iddiasını hafife almak. Aile ikamet izni iptal edilir ve süre hesabına katılmaz (m.37).
• Yurt dışında uzun kalıp ikamet kesintisini hesaba katmamak. Uzun dönem izin ve vatandaşlık sürelerini etkiler (m.28).
• Reddedilen başvuruda dava süresini kaçırmak. Altmış günlük süre tebliği izleyen günden başlar.
• Kısa dönem iznin şartlarını (barınma, adres, belgeler) eksik sunmak. Başvuru ertelenir veya reddedilir.