Sınır dışı etme kararına itiraz: yedi günlük süre ve yargı yolu

Sınır dışı etme, yabancının zorla Türkiye'den çıkarılmasıdır. Kararın kısa itiraz süresi (yedi gün) nedeniyle hızlı hareket etmek gerekir; ancak kanun, yabancıya önemli güvenceler de tanır: dava süresince sınır dışı edilmeme, belirli hâllerde sınır dışı yasağı ve idari gözetime karşı başvuru hakkı.

Yetki ve karar (m.52-53)

6458 m.52/1: yabancılar, sınır dışı etme kararıyla menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilebilir. m.53/1: karar, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır.

Tebliğ. m.53/2: karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında karar alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir. Tebligatın usulüne uygun yapılması dava süresinin başlaması için önemlidir; anlayacağı dilde bilgilendirme yapılmaması usul eksikliği doğurabilir.

Hangi hâllerde sınır dışı kararı alınır? (m.54)

m.54/1'e göre, aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır:

• TCK m.59 kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler,
• Terör örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi, çıkar amaçlı suç örgütü üyeleri,
• Giriş, vize ve ikamet izni işlemlerinde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar,
• Geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar,
• Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar,
• Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar veya vizesi iptal edilenler,
• İkamet izinleri iptal edilenler,
• İkamet izni bulunup süresinin sona ermesinden itibaren kabul edilebilir gerekçe olmadan ikamet izni süresini on günden fazla ihlal edenler,
• Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler,
• Yasal giriş veya çıkış hükümlerini ihlal edenler,
• Giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye'ye gelenler,
• Uluslararası koruma başvurusu reddedilen ve başka hüküm uyarınca Türkiye'de kalma hakkı bulunmayanlar,
• İkamet izni uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde çıkmayanlar.

m.54/2: bazı bentler (terör örgütü, kamu düzeni, uluslararası kurumlarca tanımlanan terör örgütleriyle ilişki) kapsamında olan uluslararası koruma başvuru sahibi veya statü sahibi kişiler hakkında koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı kararı alınabilir.

Sınır dışı kararı alınamayacak yabancılar (m.55)

m.55/1: 54. madde kapsamında olsalar dahi aşağıdaki yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz:

• a) Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar (geri göndermeme ilkesi; ayrıca m.4),
• b) Ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler,
• c) Hayati tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi devam ederken sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar,
• ç) Mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları,
• d) Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.

m.55/2: bu değerlendirmeler herkes için ayrı yapılır; bu kişilerden belli bir adreste ikamet etmeleri veya bildirimde bulunmaları istenebilir. m.4: hiç kimse işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı ya da ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez. Bu ilke, mutlak koruma sağlar.

Sonuç: karara itirazda, yabancının bu korunan gruplardan birine girdiği belgelerle gösterilmelidir (sağlık raporu, hamilelik raporu, tanık ve delil, menşe ülke bilgileri). Bu hâllerde insani ikamet izni (m.46/1-c) de gündeme gelebilir.

Karara itiraz: yedi gün (m.53/3)

m.53/3 (21/11/2024 tarihli 7533 sayılı Kanunla değişik):

• Süre ve mercii: yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir.
• Bildirim: mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirir.
• Dosyanın tekemmülü: mahkemeye yapılan başvurularda savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır.
• Adres bildirimi: davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması hâlinde İYUK m.26/3'te öngörülen süre iki ay olarak uygulanır.
• Duruşma: yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır.
• Karar süresi: başvurular dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma yapılması gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır.
• Kesinlik: mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir.
• Sınır dışı edilmeme güvencesi: yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.

Uygulama. Yedi günlük süre çok kısadır; kararın tebliği alındığı gün avukat aranmalı ve dava dilekçesi süresinde verilmelidir. Yedi günlük süre içinde dava açılmışsa sınır dışı işlemi durur; dilekçede dava konusu kararın tebliğ tarihi, kararın hukuka aykırılık sebepleri (yetki, şekil, sebep, konu, maksat) ve korunan gruplara girdiğine dair deliller gösterilmelidir. İYUK m.3'teki dilekçe unsurları (kimlik bilgisi, adres, yazılı bildirim tarihi) bu davada da geçerlidir.

Yürütmenin durdurulması. Yabancı, dava süresince zaten sınır dışı edilemediğinden bu davada ayrıca yürütmenin durdurulması talebi genellikle aranmaz; ancak karar sonrasında idari işlemin diğer sonuçları (giriş yasağı, ikamet izni iptali) bakımından ayrıca değerlendirme yapılabilir.

İdari gözetim (m.57)

Ne zaman? m.57/2 (7196 sayılı Kanunla değişik): hakkında sınır dışı kararı alınanlardan, kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye'ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte veya asılsız belge kullanan, kabul edilebilir mazereti olmaksızın çıkmaları için tanınan sürede çıkmayan, kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilik tarafından idari gözetim kararı alınır veya idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir. Gözetim altındakiler kolluk tarafından kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezlerine götürülür.

Süre. m.57/3: geri gönderme merkezlerinde idari gözetim süresi altı ayı geçemez; sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ve belge vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde en fazla altı ay daha uzatılabilir. m.57/4: idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı valilikçe her ay düzenli olarak değerlendirilir; zaruret görülmeyenler için gözetim derhâl sonlandırılır ve alternatif yükümlülükler getirilir. m.57/5: gözetim kararı, uzatma ve aylık değerlendirmelerin sonuçları gerekçesiyle birlikte yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir.

İtiraz. m.57/6: idari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır; hâkimin kararı kesindir. İdari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir.

Avukat ve adli yardım. m.57/7: idari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuranlardan avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara talepleri hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır.

Geri gönderme merkezlerinde haklar (m.59). Acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz; yakınlara, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve telefon hizmetlerine erişim imkânı; ziyaretçi ile konsolosluk yetkilisi ve BMMYK görevlisi ile görüşme imkânı; çocukların yüksek yararının gözetilmesi ve ailelerin ayrı yerlerde barındırılması sağlanır.

Giriş yasağı ve sonuçları

Sınır dışı işlemleriyle birlikte yabancı hakkında Türkiye'ye giriş yasağı kararı verilebilir; giriş yasağı bulunan kişi hakkında ikamet izni ve çalışma izni gibi izinler verilmez, verilmişse iptal edilir (m.33/1-ç, m.36/1-c, m.40/1-ç). Giriş yasağının kaldırılması için ayrıca başvuru yapılabilir. Giriş yasağına rağmen Türkiye'ye gelenler hakkında yeniden sınır dışı kararı alınır (m.54/1-ı).

Örnek senaryo

B, vize süresini yirmi gün aşmış ve polis kontrolünde yakalanmıştır. Valilik hakkında sınır dışı kararı almış ve kararı 5 Mart'ta tebliğ etmiştir. B'nin Türkiye'de yaşayan hamile eşi ve küçük çocuğu vardır.

1. Sebep. B vize süresini on günden fazla aştığından m.54/1-e kapsamındadır.
2. Yedi gün. B veya avukatı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurmalıdır (m.53/3); 12 Mart'ta süre bitmeden dava açılır.
3. Bildirim. B, başvurusunu kararı veren valiliğe de bildirir (m.53/3).
4. Sınır dışı edilmeme. Dava süresi içinde ve dava açıldıktan sonra yargılama bitene kadar B sınır dışı edilemez (m.53/3).
5. Sebepler. B, dilekçesinde çocuğun yüksek yararı, aile bağları ve eşin hamilelik ve sağlık durumunu ileri sürer; ayrıca yurttaşı olduğu ülkede işkence veya ciddi zarar riski varsa m.55 ve m.4 kapsamında korunma iddiasını belgelerle destekler.
6. İnsani ikamet izni. Sınır dışı kararının uygulanmasına engel durumlarda B için insani ikamet izni (m.46/1) de gündeme gelebilir.
7. İdari gözetim. Valilik B'yi geri gönderme merkezine alırsa, B veya avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir; başvuru gözetimi durdurmaz, hâkim beş gün içinde karar verir (m.57/6).
8. Karar. Mahkeme dosyanın tekemmülünden itibaren on beş gün içinde karar verir; karar kesindir (m.53/3).
9. Sonuç. Karar B lehine ise sınır dışı kararı iptal edilir; aleyhine ise kesin olduğundan yeni bir kanun yolu bulunmaz.

Sık yapılan hatalar

• Yedi günlük dava süresini kaçırmak. Süre çok kısadır; tebliğ günü avukat aranmalıdır.
• Başvuruyu valiliğe bildirmemek. m.53/3 başvuranın kararı veren makama da bildirmesini ister.
• Korunan gruplara girdiğini belgelememek. m.55 ve m.4'e dayanan iddialar sağlık raporu ve delillerle desteklenmelidir.
• Adres bildirmemek. Tebligat yapılamazsa iki aylık süre işler ve dosya işlemden kalkabilir.
• İdari gözetimle sınır dışı kararını karıştırmak. Gözetime itiraz sulh ceza hâkimine, karara itiraz idare mahkemesine yapılır.
• Sınır dışı kararının kesin olduğunu bilmemek. Mahkeme kararına karşı kanun yolu yoktur.
• Ret ve çıkış sürelerini (on gün) önemsememek. İkamet izni reddi sonrası çıkış yapılmazsa yeni sınır dışı kararı alınabilir.
• Giriş yasağı sonuçlarını hesaba katmamak. İkamet ve çalışma izinlerinin verilmesini engeller.