Uluslararası koruma başvurusu: mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma

Uluslararası koruma, zulüm veya ciddi zarar riski nedeniyle ülkesine dönemeyen kişilere Türkiye'nin sağladığı korumadır. Konu, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun ikinci kısmında düzenlenir. Başvuruların kısa süreli itiraz yolları ve çeşitli statü ayrımları nedeniyle sürecin hukuki yönlerinin bilinmesi önemlidir.

Genel ilke: geri göndermeme (m.4)

6458 m.4/1: bu Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez. Bu geri göndermeme (non-refoulement) ilkesi, uluslararası koruma hukukunun temelidir ve sınır dışı işlemlerinde de bağlayıcıdır (m.55/1-a).

Koruma statüleri

1. Mülteci (m.61). Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri dolayısıyla zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan (veya korku nedeniyle yararlanmak istemeyen) yabancıya; ya da bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan ve oraya dönemeyen vatansız kişiye, statü belirleme işlemleri sonrasında mülteci statüsü verilir.

2. Şartlı mülteci (m.62). Aynı tanım, ancak Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle geçerlidir. Bu kişilere şartlı mülteci statüsü verilir; üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye'de kalmasına izin verilir.

3. İkincil koruma (m.63). Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ülkesine veya ikamet ülkesine geri gönderildiği takdirde:

• a) Ölüm cezasına mahkûm olacak veya ölüm cezası infaz edilecek,
• b) İşkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak,
• c) Uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak,

olması nedeniyle korumasından yararlanamayan yabancı veya vatansız kişiye ikincil koruma statüsü verilir.

Uluslararası korumanın dışında tutulma. Kanun, bazı kişileri (örneğin savaş suçu işleyenleri) koruma dışında tutar (m.64); ayrıntı kanunun ilgili hükmünde düzenlenmiştir.

Başvuru ve kayıt (m.65-71)

Nerede? m.65/1: uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır. m.65/2: başvuruların ülke içinde veya sınır kapılarında kolluk birimlerine yapılması hâlinde, bu başvurular derhâl valiliğe bildirilir. m.65/3: her yabancı kendi adına başvuru yapabilir; başvuru sahibi, başvuruları aynı gerekçeye dayanan ve kendisiyle birlikte gelen aile üyeleri adına da başvuru yapabilir (ergin aile üyelerinin muvafakati alınır).

Cezai koruma. m.65/4: makul bir süre içinde valiliklere kendiliğinden başvuruda bulunanlar hakkında, yasa dışı girişlerinin veya kalışlarının geçerli nedenlerini açıklamak kaydıyla, Türkiye'ye yasal giriş şartlarını ihlal etmek veya Türkiye'de yasal şekilde bulunmamaktan dolayı cezai işlem yapılmaz. m.65/5: hürriyeti kısıtlanan kişilerin başvuruları valiliğe derhâl bildirilir.

Refakatsiz çocuklar. m.66: refakatsiz çocuklarla ilgili tüm işlemlerde çocuğun yüksek yararı esastır; başvuru alındığı andan itibaren 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uygulanır; yaş şüphesi hâlinde sağlık kuruluşlarında yaş tespiti yapılır.

Kayıt ve mülakat. m.69: başvurular valiliklerce kaydedilir; başvuru sahibi kayıt esnasında kimlik bilgilerini doğru olarak bildirmek ve varsa kimlik ve seyahat belgelerini teslim etmekle yükümlüdür; menşe ülkeyi terk etme sebepleri, Türkiye'ye giriş şekli, güzergâh bilgileri ve daha önce başka ülkede yapılan başvurulara ilişkin bilgiler alınır. m.70: başvuru sahibi, hak ve yükümlülükleri, itiraz usulleri ve süreleri konusunda kayıt esnasında bilgilendirilir; talep hâlinde tercümanlık hizmetleri sağlanır. m.71: başvuru sahibine belirli bir yerde veya ilde ikamet zorunluluğu ve bildirim yükümlülüğü getirilebilir; adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak ve ikamet adresini valiliğe bildirmek zorunludur.

Kimlik belgesi. m.76: kayıt işlemleri tamamlanan başvuru sahibine, uluslararası koruma talebinde bulunduğunu belirten ve yabancı kimlik numarasını içeren Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi düzenlenir; bu belge harca tabi değildir ve ikamet izni yerine geçer (m.76/4).

İdari gözetim sınırı (m.68)

m.68/1: başvuru sahipleri, sadece uluslararası koruma başvurusunda bulunmalarından dolayı idari gözetim altına alınamaz. m.68/2: idari gözetim istisnai bir işlemdir; yalnızca şu hâllerde uygulanabilir: kimlik veya vatandaşlık bilgilerinin doğruluğuyla ilgili ciddi şüphe varsa; sınır kapılarında usulsüz girişin önlenmesi amacıyla; başvurusuna temel oluşturan unsurların belirlenemeyecek olması; kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehlike. m.68/3: idari gözetimin gerekip gerekmediği bireysel olarak değerlendirilir ve gözetimden önce ikamet zorunluluğu ve bildirim yükümlülüğünün yeterli olup olmayacağı değerlendirilir.

Kabul edilemez başvuru (m.72-74)

m.72/1: başvuru sahibi; farklı bir gerekçe öne sürmeksizin aynı başvuruyu yenilemişse; kendi adına başvuru yapılmasına muvafakat verdikten sonra haklı neden göstermeksizin ayrı başvuru yapmışsa; ilk iltica ülkesinden (m.73) veya güvenli üçüncü ülkeden (m.74) gelmişse, başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verilir. m.72/3: karar ilgiliye tebliğ edilir; avukat tarafından temsil edilmiyorsa kararın sonucu ve itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.

Güvenli üçüncü ülke (m.74/2). Kişilerin hayatının veya hürriyetinin tehdit altında olmaması; geri göndermeme ilkesinin uygulanması; mülteci statüsü talep etme ve Sözleşmeye uygun koruma elde etme imkânı; ciddi zarar görme riskinin olmaması şartlarını taşıyan ülkeler güvenli üçüncü ülke sayılır. Bu hâllerde başvurusu kabul edilemez bulunan kişinin, ilgili ülkeye gönderilmesi işlemleri başlatılır; ancak geri gönderme gerçekleşinceye kadar ülkede kalışına izin verilir (m.73, m.74).

Değerlendirme ve karar (m.77-79)

Geri çekilmiş sayılma (m.77). Başvuru sahibinin başvurusunu yazılı olarak geri çekmesi; mazeretsiz olarak mülakata üç defa üst üste gelmemesi; idari gözetim altında bulunduğu yerden kaçması; mazeretsiz olarak bildirim yükümlülüğünü üç defa üst üste yerine getirmemesi, belirlenen ikamet yerine gitmemesi veya ikamet yerini izinsiz terk etmesi; kişisel verilerinin alınmasına karşı çıkması; kayıt ve mülakattaki yükümlülüklerine uymaması hâllerinde başvuru geri çekilmiş kabul edilir ve değerlendirme durdurulur. Bu nedenle mülakat ve bildirim yükümlülükleri ihmal edilmemelidir.

Karar süresi (m.78). m.78/1: uluslararası koruma başvuruları, kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde Genel Müdürlükçe sonuçlandırılır; kararın bu süre içinde verilememesi hâlinde başvuru sahibi bilgilendirilir. m.78/2: kararlar bireysel olarak verilir; aile adına yapılan başvuru bütün olarak değerlendirilir ve karar tüm aile üyelerini kapsar. m.78/3: karar verilirken menşe veya önceki ikamet ülkesinin mevcut genel şartları ve başvuru sahibinin kişisel şartları gözetilir. m.78/6: karar ilgiliye tebliğ edilir; olumsuz kararın tebliğinde maddi gerekçeler ve hukuki dayanaklar da belirtilir.

Hızlandırılmış değerlendirme (m.79). Başvuru sahibinin uluslararası korumayı gerektirecek konulara hiç değinmemesi, sahte belge veya yanıltıcı bilgi kullanması, kimlik belgelerini kötü niyetle imha etmesi, sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında olması, başvurusunu yalnızca sınır dışı işlemini ertelemek amacıyla yapması, kamu düzeni açısından tehlike oluşturması veya başvurusunun geri çekilmiş sayılmasından sonra yeniden başvurması hâllerinde başvuru hızlandırılmış olarak değerlendirilir. m.79/2: hızlandırılmış başvurularda başvuru tarihinden itibaren en geç üç gün içinde mülakat yapılır ve mülakattan sonra en geç beş gün içinde sonuçlandırılır. m.79/4: refakatsiz çocukların başvuruları hızlandırılmış olarak değerlendirilemez.

İtiraz ve yargı yolu (m.80)

İdari itiraz. m.80/1-a: ilgili kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı tarafından kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir. Ancak 68, 72 ve 79. maddelere göre verilen kararlara (idari gözetim, kabul edilemez ve hızlandırılmış başvuru kararları) karşı sadece yargı yoluna başvurulabilir.

Yargı yolu. m.80/1-ç: 72. ve 79. maddeler çerçevesinde alınan kararlara karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün, alınan diğer idari karar ve işlemlere karşı kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde ilgili kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı tarafından yetkili idare mahkemesine başvurulabilir. m.80/1-d: 72. ve 79. maddeler çerçevesinde mahkemeye yapılan başvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır ve mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir.

Kalış hakkı. m.80/1-e: itiraz veya yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar ilgili kişinin ülkede kalışına izin verilir. Bu, başvurunun reddine karşı dava veya itiraz süresinde sınır dışı işlemine karşı önemli bir güvencedir.

Avukatlık ve kimlik belgesi (m.81-83)

m.81: başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler, ücretleri kendilerince karşılanması kaydıyla avukat tarafından temsil edilebilir; avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayanlara yargı önündeki başvurularında 1136 sayılı Kanunun adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır; ayrıca sivil toplum kuruluşlarının danışmanlık hizmetlerinden faydalanabilirler. m.83: mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren kimlik belgesi düzenlenir; bu belge harca tabi değildir ve ikamet izni yerine geçer. m.82: şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahibi kişiye, kamu düzeni veya güvenliği nedeniyle belirli bir ilde ikamet etme ve bildirimde bulunma yükümlülüğü getirilebilir.

Çalışma hakkı ve statünün sona ermesi

6735 m.17/1: uluslararası koruma talebinde bulunan ve henüz hakkında son karar verilmemiş yabancılar, başvuru tarihinden altı ay sonra çalışma izni veya muafiyet almak için başvurabilir; bu başvurularda İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır. Başvurunun geri çekilmesi, statünün sona ermesi veya iptali hâllerinde çalışma izinleri iptal edilir (6735 m.17/5). Statünün iptali ve sona ermesi ve geçici koruma ayrıca düzenlenmiştir (6458 m.85-86, m.91).

Örnek senaryo

E, siyasi görüşleri nedeniyle ülkesinde tutuklanma riski taşıdığını ileri sürerek Türkiye'ye gelmiştir ve valiliğe uluslararası koruma başvurusu yapmıştır.

1. Başvuru. E, valiliğe bizzat başvurur; kayıt esnasında kimlik bilgilerini doğru bildirir ve tüm belgeleri teslim eder (m.65, m.69).
2. Bilgilendirme. E, hak ve yükümlülükleri ile itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir; talep ederse tercüman sağlanır (m.70).
3. Kimlik belgesi. E'ye başvuru sahibi kimlik belgesi verilir; bu belge ikamet izni yerine geçer (m.76/4).
4. Yükümlülükler. E, belirlenen ikamet yerinde kalmalı, bildirim yükümlülüğüne uymalı ve mülakatlara mazeretsiz üç defa üst üste gelmemezlik yapmamalıdır; aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır (m.77).
5. Karar süresi. Başvuru kayıttan itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır (m.78/1).
6. Statü. E'nin siyasi görüş nedeniyle zulüm korkusu Avrupa dışı olaylara dayanıyorsa şartlı mülteci, Avrupa'daki olaylara dayanıyorsa mülteci statüsü; bu ölçütler sağlanmazsa ancak ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışma riski varsa ikincil koruma gündeme gelir (m.61-63).
7. Olumsuz karar. E, kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edebilir; ayrıca idare mahkemesine otuz gün içinde dava açabilir (m.80). İtiraz veya yargılama sürerken ülkede kalışına izin verilir (m.80/1-e).
8. Kabul edilemez karar. Başvurusu kabul edilemez bulunursa E, yalnızca yargı yoluna başvurabilir ve on beş gün içinde idare mahkemesine gitmelidir; mahkemenin kararı kesindir (m.80/1-ç, d).

Sık yapılan hatalar

• Başvuruyu geciktirmek. Makul süre içinde kendiliğinden başvuru cezai koruma sağlar (m.65/4).
• Kimlik bilgilerini yanlış vermek veya belge teslim etmemek. Kayıtta yükümlülüktür (m.69/2).
• Mülakat ve bildirim yükümlülüklerini ihmal etmek. Üç kez üst üste ihlal başvurunun geri çekilmiş sayılmasına yol açar (m.77).
• İtiraz sürelerini karıştırmak. İdari itiraz on gün, kabul edilemez ve hızlandırılmış kararlarda yargı yolu on beş gün, diğer işlemlerde otuz gündür (m.80).
• Kabul edilemez veya hızlandırılmış kararlara idari itirazla yetinmek. Bu kararlara karşı yalnızca yargı yoluna başvurulabilir.
• Statü ayrımını bilmemek. Mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma farklı hakları ve süreleri doğurur.
• Avukat ve adli yardım imkânından yararlanmamak. m.81 adli yardım imkânı tanır.
• Aile üyelerini başvuruya dâhil etmemek. Aile adına başvuru bütün olarak değerlendirilir (m.78/2).