Emeklilik şartları: yaş, prim günü ve sigortalılık statüleri

Emeklilik hakkı, sigortalılık başlangıç tarihine, sigortalılık statüsüne, yaşa ve prim ödeme gün sayısına bağlıdır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 1/10/2008'den sonra ilk defa sigortalı olanlar için ana kuralı koyar; daha önce sigortalı olanlar için ise geçiş hükümleri uygulanır. Bu nedenle ilk sorulacak soru "ilk sigortalılık tarihi nedir"dir.

Sigortalılık statüleri (5510 m.4)

5510 m.4/1 sigortalıları üç ana gruba ayırır:

• (a) Hizmet akdi ile çalışanlar (işçiler): bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar.
• (b) Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar: ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, anonim şirket yönetim kurulu üyesi ortaklar ile diğer şirket ortakları, tarımsal faaliyette bulunanlar, köy ve mahalle muhtarları.
• (c) Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda sürekli çalışanlar (memurlar).

Statü, prim gün şartı bakımından önemlidir: 4/1-a kapsamındaki sigortalılar için prim gün şartı 7200 gün, diğerleri için 9000 gündür (m.28/2-a).

Yaşlılık aylığı: ana kural (m.28/2)

5510 m.28/2, ilk defa bu Kanuna göre sigortalı sayılanlara şu şartlarla yaşlılık aylığı bağlanacağını düzenler:

• Kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş olmak,
• En az 9000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak.

4/1-(a) kapsamındaki (işçi) sigortalılar için prim gün sayısı şartı 7200 gün olarak uygulanır.

Yaş şartının kademeli yükselişi. m.28/2-b uyarınca yaş şartı şöyle uygulanır:

Tarih aralığı	Kadın	Erkek
1/1/2036 – 31/12/2037	59	61
1/1/2038 – 31/12/2039	60	62
1/1/2040 – 31/12/2041	61	63
1/1/2042 – 31/12/2043	62	64
1/1/2044 – 31/12/2045	63	65
1/1/2046 – 31/12/2047	64	65
1/1/2048'den itibaren	65	65

Önemli sınır: yaş hadlerinin uygulanmasında, prim gün sayısı şartının doldurulduğu tarihte geçerli olan yaş hadleri esas alınır. Yani prim gününü daha önce tamamlayan kişi, o tarihteki yaş şartına tabi olur.

Alternatif yol: 5400 gün seçeneği (m.28/3)

Sigortalılar, ikinci fıkradaki yaş hadlerine 65 yaşını geçmemek üzere üç yıl eklenmek ve adlarına en az 5400 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla da yaşlılık aylığından yararlanabilirler.

Bu, prim günü eksik olan kişiler için bir seçenektir: daha geç yaşta, daha az primle aylık bağlanır. Hangi yolun daha uygun olduğu; sigortalılık statüsü, prim gün sayısı ve yaş üzerinden hesaplanmalıdır.

Özel durumlar

Engelli sigortalılar. m.28/4: sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarihten önce, 25. maddenin ikinci fıkrasına göre malûl sayılmayı gerektirecek derecede hastalığı veya engelliliği bulunan ve bu nedenle malûllük aylığından yararlanamayan sigortalılara, en az on beş yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az 3960 gün prim bildirilmiş olmak şartıyla yaşlılık aylığı bağlanır. Sonraki fıkrada çalışma gücü kayıp oranına göre (ör. %50 ilâ %59 arası) daha kısa sigortalılık süreleri ve prim günleri de düzenlenmiştir; ayrıntı için güncel metne bakılmalıdır.

Sonradan yaş şartının kalkması (EYT). 5510 Geçici m.95 (1/3/2023 tarihli 7438 sayılı Kanunla eklenmiştir): bu maddenin yürürlük tarihinden sonra aylık bağlanması için talepte bulunanlardan 506 sayılı Kanunun geçici 81 inci maddesinin birinci fıkrasının (B) bendi, 1479 sayılı Kanunun geçici 10 uncu maddesinin ikinci fıkrası, 2925 sayılı Kanunun geçici 2 nci maddesinin birinci fıkrasının (B) bendi ve 5434 sayılı Kanunun geçici 205 inci maddesi hükümlerine göre yaşlılık veya emekli aylığı bağlanacak olanlar, bu hükümlerde yaş dışındaki diğer şartları taşımaları hâlinde aylıktan yararlanırlar. Aynı fıkra: bu fıkra esas alınarak geriye dönük herhangi bir ödeme yapılmaz ve geriye dönük hak talep edilemez.

Bu, yaş şartından muaf olan geçiş düzenlemesidir; ancak yalnızca sayılan geçici maddelere tabi olan sigortalıları kapsar. Kişinin hangi geçici maddeye tabi olduğu, ilk sigortalılık tarihi ve prim gün sayısı kayıtlarıyla belirlenir.

Yurt dışı ve farklı statülerdeki sürelerin değerlendirilmesi

Bir kişi farklı statülerde (işçi, bağımsız çalışan, memur) veya yurt dışında çalışmış olabilir. Bu sürelerin nasıl birleştirileceği, ilgili sosyal güvenlik mevzuatına ve uluslararası sözleşmelere bağlıdır.

Yurt dışında geçen süreler. 3201 sayılı Kanun m.1 uyarınca Türk vatandaşlarının on sekiz yaşını doldurduktan sonra yurt dışında geçen ve belgelendirilen sigortalılık süreleri ile ev kadını olarak geçen süreleri, ilgili sosyal güvenlik kuruluşlarına prim ödenmemiş olması ve istekleri hâlinde bu Kanun hükümlerine göre borçlanılarak değerlendirilir. Bu konu ayrıca "yurt dışı borçlanma" yazısında incelenmiştir.

Kanun ile tanımlı statüler. 3201 m.2, "sosyal güvenlik kanunları" kavramına 5510, 506 sayılı Kanunun geçici 20. maddesi ve 2829 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumlarına Tabi Olarak Geçen Hizmetlerin Birleştirilmesi Hakkında Kanun hükümlerini dâhil eder; yani hizmet birleştirme, bu kanunlar çerçevesinde yapılır. Somut olayda hangi sürelerin hangi statüde değerlendirileceği ve aylığın hangi kurumdan bağlanacağı Kurum kayıtlarına göre belirlenir.

Yaşlılık aylığının başlangıcı

5510 m.30/1: yaşlılık aylığına hak kazananlardan (a) ve (b) bentlerinde belirtilen sigortalılara yazılı istek tarihinden sonraki, ay başından itibaren aylık bağlanır. (c) bendindeki (memur) sigortalılarda ise emekliye sevk onayı üzerine görevleriyle ilişiğinin kesildiği tarihi takip eden ay başından itibaren aylık bağlanır. Yani istek tarihi, hakkın başlangıç tarihini belirler; hak kazanmış olmak yeterli değildir, yazılı başvuru yapılması gerekir.

Örnek senaryo

Z, 1/1/2010'da işçi olarak (4/1-a) ilk kez sigortalı olmuş, kadındır ve 58 yaşını doldurmuştur. Prim gün sayısı 7000 gündür.

1. Statü ve prim günü. Z, işçi (4/1-a) statüsünde olduğundan aranan prim günü 7200 gündür (m.28/2-a). 7000 gün yeterli değildir.
2. Kaç gün eksik? 200 gün eksik olduğundan aylık bağlanamaz.
3. Seçenekler. Z çalışmaya devam ederek 7200 güne ulaştığında yaş şartı (58) sağlandığı için aylık için başvurabilir.
4. 5400 gün seçeneği. Alternatif olarak, m.28/3 uyarınca yaşa üç yıl eklenmesiyle ve en az 5400 gün primle daha geç yaşta aylık talep edilebilir; Z'nin 7000 günü bu şartı sağlar. Z bu yolu, hem yaş (58 + 3 = 61) hem de kalan sürelerle karşılaştırarak seçer.
5. Yurt dışı süre. Z'nin yurt dışında çalıştığı ve prim ödenmemiş süresi varsa 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanma ile eksik günleri tamamlama seçeneği değerlendirilir.
6. Başvuru. Şartlar oluştuğunda Z, Kuruma yazılı istekte bulunur; aylık, m.30/1 uyarınca yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren başlar.
7. Kayıt kontrolü. Başvurudan önce hizmet dökümü kontrol edilir; eksik veya hatalı bildirimler için önce sigortalılık süresinin tespiti gerekebilir.

Sık yapılan hatalar

• İlk sigortalılık tarihini kontrol etmemek. Eski sigortalılar için geçiş hükümleri (EYT dâhil) farklı şartlar getirir.
• Statüyü karıştırmak. 4/1-a için 7200 gün, diğerleri için 9000 gün aranır.
• Yaş şartını sabit sanmak. 2036'dan itibaren kademeli yükselir; şartın doldurulduğu tarihteki yaş esas alınır.
• 5400 gün seçeneğini bilmemek. Yaşa üç yıl eklenerek daha az primle aylık bağlanabilir.
• Yazılı başvuru yapmamak. Aylık başlangıcı yazılı istek tarihine bağlıdır (m.30/1).
• Geriye dönük ödeme beklemek. Geçici m.95'e göre geriye dönük ödeme yapılmaz.
• Hizmet dökümünü incelememek. Eksik bildirilen süreler için önce tespit davası veya Kuruma başvuru gerekebilir.
• Yurt dışı süreleri değerlendirmemek. 3201 sayılı Kanun ile eksik günler borçlanılarak tamamlanabilir.