Yaşlılık aylığının bağlanması: başvuru, başlangıç ve kesilme

Yaşlılık aylığı, şartları taşıdığında kendiliğinden bağlanmaz; sigortalının yazılı başvurusu gerekir. Aylığın başlangıç tarihi, çalışmaya devam edip etmemenin sonuçları ve reddedilmesi hâlinde izlenecek yol bilinmelidir.

Şartların özeti

5510 m.28: yaşlılık sigortasından sigortalıya sağlanan haklar yaşlılık aylığı bağlanması ve toptan ödeme yapılmasıdır. Yaşlılık aylığı için, ilk defa 5510'a göre sigortalı sayılanlarda kadın 58, erkek 60 yaş ve en az 9000 gün (4/1-a işçiler için 7200 gün) prim bildirilmiş olması gerekir; yaş şartı 2036'dan itibaren kademeli yükselir. Yaşa üç yıl (65'i geçmemek üzere) eklenerek en az 5400 gün primle de aylıktan yararlanılabilir. Şartların ayrıntısı "emeklilik şartları" yazısında ele alınmıştır.

Aylığın başlangıç tarihi (m.30)

5510 m.30/1: 4. maddenin birinci fıkrasının:

• (a) ve (b) bentlerinde belirtilen sigortalılardan yaşlılık aylığına hak kazananlara, yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren;
• (c) bendinde belirtilen sigortalılardan yaşlılık aylığına hak kazananlara, yetkili makamdan alınan emekliye sevk onayı üzerine görevleriyle ilişiğinin kesildiği tarihi takip eden ay başından itibaren;
• (c) bendinde belirtilen sigortalılardan her ne şekilde olursa olsun görevinden ayrılmış ve daha sonra başka bir sigortalılık hâline tabi olarak çalışmamış olanlar ile kontrol muayenesi sonucu aylığı kesilenlerden yaşlılık aylığına hak kazananlara ise istek tarihini takip eden ay başından itibaren

aylık bağlanır.

Bu, başvuru tarihinin kritik olduğunu gösterir: şartlar oluştuktan sonra başvurmayı geciktirmek aylığın başlangıcını geciktirir; geriye dönük ödeme yapılmaz.

Geçici iş göremezlik ödeneği. m.30/2: aylığın ödenmesine başlanacağı tarihte hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği almakta olan sigortalının yaşlılık aylığı, ödenek süresinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından başlar. Ancak bağlanacak aylık, ödeneğin aylık tutarından fazla ise aradaki fark birinci fıkraya göre tespit edilecek tarihten başlanarak verilir.

Aylık aldıktan sonra çalışma

5510 m.30/3: bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra ilk defa sigortalı olan kişilerden yaşlılık aylığı bağlandıktan sonra:

• 4/1-b kapsamındaki (kendi adına ve hesabına çalışan) bazı durumlar hariç olmak üzere, 5510'a göre veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaya başlayanların yaşlılık aylıkları, çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir. Bunlardan çalıştıkları süre zarfında prime esas kazançları üzerinden kısa ve uzun vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortasına ait prim alınır.
• Aylığı kesilenlerden, işten ayrılarak yeniden yaşlılık aylığı bağlanması için yazılı istekte bulunanlara ya da emekliye ayrılan veya sevk edilenlere, yazılı istek tarihini veya görevinden ayrıldığı tarihi takip eden ödeme döneminden itibaren yeniden yaşlılık aylığı hesaplanarak bağlanır.

Yani aylık aldıktan sonra sigortalı çalışmaya başlamak (istisnalar dışında) aylığı keser; işten ayrıldıktan sonra yeniden başvuru yapılır. Bu kural, aylığı sürdürmek isteyenler için sigortalılık statüsünün önceden kontrolünü gerektirir.

Aylığın haczi ve devri

5510 m.93/1: sigortalılar ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri devir ve temlik edilemez. Gelir, aylık ve ödenekler; 88. maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Bu fıkraya göre haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin talepler, borçlunun muvafakati bulunmaması hâlinde, icra müdürü tarafından reddedilir.

Bu düzenleme, emekli aylığının büyük ölçüde haczedilemez olduğunu gösterir; istisnalar SGK prim alacakları (m.88) ve nafakadır. Borçlunun rızasının olması hâlinde durum farklıdır.

Aylığın tahsil edilmemesi ve zamanaşımı

m.97/4: bu Kanuna göre bağlanan gelir ve aylıklarını, tahakkuk ettirildiği tarihlerden itibaren aralıksız on iki ay sonuna kadar tahsil etmeyenlerin gelir ve aylıkları, gelir ve aylık bağlanma şartlarının devam edip etmediğinin tespiti amacıyla durdurulur. Bu, aylığın uzun süre alınmadığı durumlarda önem taşır (ör. yurt dışında bulunma).

m.97/1: iş kazası, meslek hastalığı, vazife malullüğü ve ölüm hâllerinde bağlanması gereken gelir ve aylıkların, hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısmı zamanaşımına uğrar. m.97/3: kısa vadeli sigorta kollarından ve ölüm sigortasından kazanılan diğer haklar, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse düşer. Kuruma müracaat etmemenin haklı bir sebebe dayandığını genel hükümlere göre ispat edenler hakkında bu hükümler uygulanmaz (m.97/2).

Yersiz ödemelerin geri alınması

Aylıkta hata olduğunda m.96 uyarınca fazla ödenen tutarlar geri alınır: Kurumun hatalı işleminden kaynaklanmışsa tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık ödemeler, bildirimden itibaren yirmi dört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz geri alınır; ilgililerin Kurumdan alacağı varsa bu alacaktan mahsup edilir. Gelir ve aylıktan kesintide %25 oranı uygulanır. Kasıt veya kusur varsa geriye dönük on yıl esas alınır.

Red ve itiraz: dava öncesi başvuru

Aylık talebi reddedilirse:

1. SGK'ya başvuru. 7036 m.4/1: sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet tespiti talepleri hariç olmak üzere, dava açılmadan önce SGK'ya başvurulması zorunludur.
2. Altmış gün. Başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır; Kuruma karşı dava için talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması şarttır.
3. Süre hesabı. Kuruma başvuruda geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.
4. İş mahkemesi. 5510 m.101 ve 7036 m.5/1-b uyarınca SGK'nın taraf olduğu uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür.

Örnek senaryo

B, 60 yaşını doldurmuş erkek bir işçidir ve 7200 prim gününü tamamlamıştır. Şartları taşıdığı hâlde Kuruma başvurmamış ve çalışmaya devam etmektedir. Üç ay sonra aylık için başvurmuştur.

1. Hak ve başvuru. B, m.28 şartlarını taşımaktadır; ancak aylık yazılı istek tarihinden sonraki ay başından başlar (m.30/1). Şartları taşıdığı ilk günden değil, başvurudan itibaren aylık alacaktır.
2. Çalışma. B, aylık bağlandıktan sonra sigortalı çalışmaya devam ederse, m.30/3 uyarınca aylığı çalışmaya başladığı tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir ve prim alınır. Bu nedenle B, işten ayrılma ve aylık başvurusunu eşzamanlı planlamalıdır.
3. Haciz. B'nin aylığına alacaklılar tarafından haciz konulursa, m.93/1 uyarınca SGK prim alacakları ve nafaka hariç haciz uygulanamaz; icra müdürü talebi reddeder.
4. Ret. B'nin başvurusu reddedilirse, önce SGK'ya yazılı itiraz/başvuru yapılır; altmış gün cevap alınmazsa talep reddedilmiş sayılır ve iş mahkemesinde dava açılabilir.
5. Süre. B, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde ilgili haklarını istemelidir (m.97).

Sık yapılan hatalar

• Başvuruyu geciktirmek. Aylık başlangıcı yazılı istek tarihine bağlıdır; geriye dönük ödeme beklenmemelidir.
• Aylık aldıktan sonra çalışmanın sonuçlarını bilmemek. Aylık kesilir ve prim alınır (istisnalar hariç).
• 12 ay tahsil etmemenin sonucunu göz ardı etmek. Aylık durdurulabilir.
• Aylığın tamamen haczedilebileceğini sanmak. m.93/1 yasaklar; istisnalar prim alacakları ve nafakadır.
• Kuruma başvuru şartını atlayıp doğrudan dava açmak. 7036 m.4/1 dava şartıdır.
• Beş yıllık sürelerden habersiz olmak. m.97 belirli hakların düşmesine yol açar.
• Yersiz ödemeyi kabul edip süre kontrol etmemek. m.96 farklı geri alma süreleri öngörür.
• Kayıtlarda eksiklik olduğunu son anda fark etmek. Başvurudan önce hizmet dökümü incelenmelidir.