Yurt dışı borçlanma: şartlar, tutar ve aylığa etkisi (3201)

Yurt dışında çalışan veya yurt dışında ev kadını olarak yaşayan Türk vatandaşları, bu sürelerini borçlanarak Türkiye'deki sosyal güvenlik sistemine kazandırabilir. Konu 3201 sayılı Kanunla düzenlenmiştir. Borçlanma, emeklilik için eksik gün veya eksik yaş sorununu çözmenin yollarından biridir; ancak yurda kesin dönüş ve borcun ödenmesi gibi şartlar dikkate alınmalıdır.

Kimler ve hangi süreleri borçlanabilir?

3201 m.1: Türk vatandaşları ile doğumla Türk vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenlerin, on sekiz yaşını doldurduktan sonra Türk vatandaşı olarak yurt dışında geçen ve belgelendirilen:

• Sigortalılık süreleri,
• Bu süreler arasında veya sonunda her birinde bir yıla kadar olan işsizlik süreleri,
• Yurt dışında ev kadını olarak geçen süreleri,

bu Kanunda belirtilen sosyal güvenlik kuruluşlarına prim ödenmemiş olması ve istekleri hâlinde, bu Kanun hükümlerine göre sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilir.

Dikkat edilmesi gereken şartlar:

• Yaş şartı: Yalnızca 18 yaşından sonra geçen süreler borçlanılır.
• Vatandaşlık şartı: Türk vatandaşı olarak geçen sürelerdir.
• Belgelendirme: Sürelerin belgelendirilmesi gerekir (çalışma belgesi, sigorta kayıtları, ev kadını için ikamet ve bağlılık belgeleri).
• Prim ödenmemiş olması: Aynı süreler için başka bir sosyal güvenlik kuruluşuna prim ödenmiş olması hâlinde çift değerlendirme yapılmaz.

Başvuru. 3201 m.3: bu hükümlerden yararlanmak isteyenler ve yurt dışında çalışmakta iken veya yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölenlerin Türk vatandaşı olan hak sahipleri, Sosyal Güvenlik Kurumuna müracaat etmek suretiyle bu Kanunla getirilen haklardan yararlanırlar.

Sürelerin tespiti

3201 m.5/1: yurt dışındaki sigortalılık sürelerinin tespitinde, bunu belirten ve istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerde kayıtlı bulunan tarihler arasındaki son tarihten geriye doğru olmak üzere gün sayıları esas alınır; bu tespitte 1 yıl 360 gün, 1 ay 30 gün hesaplanır.

Sosyal güvenlik kanunlarına tabi hizmetleri olanların, borçlandıkları gün sayısı, prim ödeme gün sayıları ile ilgili hizmetlerine katılır. Sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler borçlanılmışsa, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmeti bulunmayan istek sahiplerinin sigortalılık başlangıç tarihi, borçlarını tamamen ödedikleri tarihten borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülen tarihtir.

Yurt dışı hizmet borçlanmasına ait süreler, 5510 m.4/1-(b) bendi (bağımsız çalışanlar) kapsamında geçmiş sigortalılık süresi olarak kabul edilir (m.5, 7186 sayılı Kanunla değişik). Bu, borçlanmanın hangi statüde sayılacağını belirleyen önemli bir kuraldır ve emeklilik için aranacak prim gün sayısı (9000) ve yaş şartları üzerinde doğrudan etkilidir.

Borç tutarı ve ödeme

3201 m.4: borçlanılacak her bir gün için tahakkuk ettirilecek borç tutarı, başvuru tarihindeki 5510 sayılı Kanunun 82. maddesinde belirtilen prime esas asgari ve azami günlük kazanç arasında seçilecek günlük kazancın %45'idir. Prime esas asgari günlük kazancın altında olmamak üzere borçlanma tutarına esas alt sınırı farklı bir miktarda belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkilidir.

Yani borçlanan kişi, asgari ile azami günlük kazanç arasında bir günlük kazanç seçer; seçtiği kazanç yükseldikçe hem borç hem de ileride bağlanacak aylık artar. Bu, borçlanma stratejisinin merkezidir: yüksek kazançla borçlanmak, daha yüksek aylık sağlar, ancak daha yüksek borç doğurur.

Ödeme süresi. Tahakkuk ettirilen borç tutarı, tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde ödenir. Ödeme yapılan gün sayısı, prim ödeme gün sayısına ve prime esas kazanca dâhil edilir. Tahakkuk ettirilen prim borcunu tebligat tarihinden itibaren üç ay içinde ödemeyenler için yeniden başvuru şartı aranır. Bu nedenle üç aylık süre, kaçırıldığında yeniden başvuru gerektiren kesin bir süredir.

Vazgeçme ve iade. Borçlanmadan sonradan vazgeçenler ile yapılan borçlanma sonrasında aylık bağlanması için gerekli şartları yerine getiremeyenlere ve bunların hak sahiplerine, talepleri üzerine yaptıkları ödemeler faizsiz olarak iade edilir. Bu kural, borçlanmanın riskini sınırlar: borçlanmış olup aylık şartlarını sağlayamayan kişi, ödediği tutarı geri alabilir.

Ödeme para birimi. Yurt dışında iken borçlanma isteğinde bulunacak sigortalı veya hak sahipleri, bildirilecek tutarın karşılığını yabancı para cinsinden, Türkiye'de ise Türk Lirası olarak öderler.

Aylık tahsisi şartları

3201 m.6/A: bu Kanuna göre değerlendirilen sürelere istinaden aylık tahsisi yapılabilmesi için:

• a) Yurda kesin dönülmüş olması,
• b) Tahakkuk ettirilen borcun tamamının ödenmiş olması,
• c) Borcun tamamının ödenmesinden sonra yazılı istekte bulunulması,

şarttır.

Bu üç şart birlikte aranır. Özellikle yurda kesin dönüş şartı, yurt dışında çalışmaya devam edenlerin borçlanmış sürelerden aylık alamayacağı anlamına gelir; borçlanma yapılabilir, ancak aylık yalnızca dönüşten sonra bağlanır. Yurda kesin dönüş şartının nasıl belgeleneceği ve ayrıntıları uygulama düzenlemelerine ve Kurum kayıtlarına göre belirlenir.

Ölüm sigortası ve hak sahipleri

3201 m.3 uyarınca yurt dışında çalışmakta iken veya yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölenlerin Türk vatandaşı olan hak sahipleri de Kuruma başvurarak bu haklardan yararlanabilir. Yani borçlanma hakkı, ölüm sigortası bakımından da (5510 m.32-36) prim gün şartını tamamlamak için kullanılabilir. 5510 m.36/4 de, toptan ödeme yapılarak tasfiye edilmiş sürelerin borçlanılarak veya yurt dışı hizmetleri birleştirilerek eklenmesiyle ölüm sigortası şartı tamamlanırsa ihya yapılabileceğini düzenler.

Karşılaştırma: borçlanma ve diğer seçenekler

Yurt dışı süreler için seçenekler:

Seçenek	Özellik
3201 borçlanma	Süre ödenerek kazanılır; aylık için yurda kesin dönüş şarttır
Sosyal güvenlik sözleşmesi	Sözleşme yapılmış ülkelerde birleştirme; kısmi aylık mümkündür (3201 m.3)
İsteğe bağlı sigorta	Türkiye'de prim ödeyerek eksik gün tamamlama (5510 kapsamında)

Sözleşme yapılmış ülkelerin hizmetlerini bu Kanuna göre borçlananlar bakımından m.5'te özel bir düzenleme vardır: sözleşme yapılan ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih, ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmaz; ancak uluslararası sözleşmede Türk sigortasına girişinden önce âkit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerde bu tarih ilk işe giriş tarihi sayılır. Bu ayrıntı, emeklilik yaşı ve prim günü hesabında belirleyici olduğundan ülkeye özgü sözleşme hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Örnek senaryo

D, 20 yaşından 35 yaşına kadar Almanya'da çalışmış, ancak Türkiye'de hiç sigortalılığı olmamıştır. Şimdi Türkiye'ye kesin dönüş yapmış ve emeklilik için değerlendirme yapmak istemektedir.

1. Şart kontrolü. D, Türk vatandaşıdır ve süreler 18 yaşından sonra geçmiştir; belgelendirme yapılabilirse borçlanabilir (m.1).
2. Kuruma başvuru. D, SGK'ya müracaat eder (m.3) ve çalışma belgelerini sunar.
3. Tespit. Süreler, belgelerdeki tarihlere göre 1 yıl = 360 gün esasıyla hesaplanır (m.5/1).
4. Günlük kazanç seçimi. D, asgari ve azami günlük kazanç arasında bir tutar seçer; borç, seçilen kazancın %45'i üzerinden her gün için hesaplanır (m.4).
5. Ödeme. Tahakkuk ettirilen borcu tebliğden itibaren üç ay içinde öder; ödemezse yeniden başvurmak zorundadır.
6. Aylık. D yurda kesin dönmüştür; borcun tamamını ödedikten sonra yazılı istekte bulunur (m.6/A). Aylık için 5510'daki diğer şartlar (yaş, prim günü) de aranır.
7. Statü. Borçlanılan süreler 5510 m.4/1-b kapsamında geçmiş sigortalılık süresi sayıldığından, D'nin aylığı bu statü esasına göre hesaplanır.
8. Vazgeçme. D, borçlanma sonrası aylık şartlarını yerine getiremezse ödediği tutar faizsiz iade edilir.

Sık yapılan hatalar

• Yurda dönmeden aylık beklemek. m.6/A yurda kesin dönüş şartını arar.
• Üç aylık ödeme süresini kaçırmak. Yeniden başvuru gerekir.
• 18 yaşından önceki süreleri borçlanmaya çalışmak. Kanun yalnızca 18 yaşından sonrasını kapsar.
• Belgeleri hazırlamamak. Sürelerin belgelenmesi zorunludur; eksik belgeyle tespit yapılamaz.
• Günlük kazanç seçimini yüzeysel yapmak. Seçim hem borcu hem aylığı etkiler.
• Borçlanmanın aylığa etkisini hesaplamamak. Borçlanma sonrası aylık şartları sağlanamıyorsa geri iade mümkündür; ancak zaman ve fırsat kaybı doğar.
• Sosyal güvenlik sözleşmesini incelememek. Sözleşmeli ülkelerde kısmi aylık ve özel işe giriş tarihi kuralları geçerli olabilir.
• Statü etkisini gözden kaçırmak. Yurt dışı süreler 4/1-b kapsamında sayıldığından prim gün şartı (9000) esas alınır.