AYM ihlal kararı sonrası yeniden yargılama ve tazminat

Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruda ihlal kararı vermesi, başvurucu için sürecin sonu değil, sonuçların ortadan kaldırılması aşamasının başlangıcıdır. Kararın icrası, derece mahkemelerinin yeniden yargılama yükümlülüğüne, gerektiğinde tazminata ve başvurucunun izleyeceği yollara bağlıdır. Konu 6216 sayılı Kanunun 50 ve 66. maddelerinde düzenlenir.

İhlal kararının niteliği (m.50/1)

Esas inceleme sonunda başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. Ancak:

• Yerindelik denetimi yapılamaz. Mahkeme, idarenin veya derece mahkemesinin takdirini kendi takdiriyle değiştiremez.
• İdari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez. Örneğin idarenin yerine ihale kararı veya tayin işlemi tesis edemez.

Bağlayıcılık (m.66/1). Mahkeme kararları kesindir; devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Kararlar gerekçeli olarak yazılır (m.66/5).

İhlal mahkeme kararından kaynaklanıyorsa (m.50/2)

• Yeniden yargılama için gönderme. Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir.
• Mahkemenin yükümlülüğü. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde, mümkünse dosya üzerinden karar verir. Yani mahkeme, ihlale yol açan noktayı düzeltmek zorundadır; kararı aynen tekrarlamak veya ihlal kararını yok saymak mümkün değildir.
• Yeniden yargılamanın niteliği. Bu yeniden yargılama, klasik yargılamanın yenilenmesi (HMK m.375, CMK m.311, İYUK m.53) yoluyla ihlal kararının giderilmesi sürecidir; kural, ihlalin hangi noktada olduğuna göre yargılamanın ilgili aşamadan tekrar edilmesidir. Klasik yargılamanın yenilenmesinde AİHM kararı ayrı bir sebep olarak düzenlenmiştir (HMK m.375/1 ile CMK m.311/1-f ve İYUK m.53/1'de ilgili bentler); Anayasa Mahkemesi ihlal kararlarında ise doğrudan 6216 m.50/2 işler.

Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa (m.50/2)

Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde, örneğin ihlalin süre uzunluğundan kaynaklandığı ve yargılamanın zaten sonuçlandığı durumlarda:

• Başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya
• Genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir (özellikle tazminat davası).

Tazminata hükmedilmesi Mahkemenin takdirindedir; hükmedilecek miktar, zararın niteliğine ve ihlalin gravitesine göre belirlenir. Tazminat için başvurucunun zararını ve manevi taleplerini dilekçede belirtmiş olması önemlidir (m.47/3: "varsa uğranılan zarar").

Başvurucunun yapacakları

1. Kararı okuyun. İhlal kararında Mahkemenin hangi giderim yolunu (yeniden yargılama, tazminat, dava yolu) gösterdiği dikkatle incelenmelidir.
2. Kararı ilgili mahkemeye ulaştırın. İhlal kararının bir örneği ilgili mahkemeye gönderilir; başvurucu da dosyayı takip ederek mahkemeye dilekçe verebilir ve ihlal kararına dayanarak yargılamanın yeniden yapılmasını talep edebilir.
3. Yeniden yargılamada ihlal noktasına odaklanın. Mahkeme ihlal kararında belirtilen hak ve sonuca uygun işlem yapmak zorundadır; örneğin savunma hakkı ihlali tespit edilmişse savunma alınmalı, gerekçesizlik tespit edilmişse gerekçeli karar verilmelidir.
4. Tutukluluk ve ceza infazı. Ceza yargılamasında ihlal kararı, tutukluluk veya cezanın infazı bakımından acil işlem gerektirebilir; başvurucu ve avukatı bu konuda mahkemeden derhâl işlem talep etmelidir.
5. Tazminat davasında genel mahkemeye giderken süre ve görevli mahkeme kuralları ayrıca kontrol edilmelidir; idari işlemden kaynaklanan zararlar için idare mahkemesi, özel hukuk ilişkisinden kaynaklananlar için genel mahkemeler görevlidir.
6. Yürütmeyi durduran veya cezayı etkileyen kararlarda ilgili makamlara ihlal kararı ile birlikte ayrıca başvurmak yararlı olur.

Kararların yayımı ve ilgililere tebliği (m.50/3, m.66)

Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir ve Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır (m.50/3). Kararların hangilerinin Resmî Gazetede yayımlanacağı İçtüzükte gösterilir. m.66/7 gereği kararlar, inceleme veya yargılamaya katılan başkan ve üyeler tarafından imzalanır; muhalif kalanlar muhalefet gerekçelerini yazılı olarak teslim eder. İçtihat farklılıklarının giderilmesi için de kanunda mekanizma vardır: komisyonlar arası farklılıklar bölümlerce, bölümler arası farklılıklar Genel Kurulca karara bağlanır (m.50/4).

Örnek senaryo

D, ceza yargılamasında mahkûm edilmiş; Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğini tespit etmiştir. Dosya ilgili mahkemeye gönderilmiştir.

1. İhlal. AYM, D'nin adil yargılanma hakkının (gerekçeli karar hakkı) ihlal edildiğine karar verir (m.50/1).
2. Yeniden yargılama. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklandığı için dosya ilgili mahkemeye gönderilir (m.50/2).
3. Mahkeme yükümlülüğü. Mahkeme, ihlal kararında açıklanan sonuçları ortadan kaldıracak şekilde, gerekçeli yeni bir karar verir; mümkünse dosya üzerinden karar verir (m.50/2).
4. Tutukluluk. D tutukluysa, D'nin avukatı derhâl tutukluluk hâlinin incelenmesini ve ihlal kararının dikkate alınmasını ister (CMK m.108/2).
5. Bağlayıcılık. Mahkeme ihlal kararını yok sayamaz; Mahkeme kararları herkesi bağlar (m.66/1).
6. Yeni karar. Yeni karara karşı yine olağan kanun yolları açıktır; sonuç tatmin edici değilse, yeni bir ihlal iddiası yeni bireysel başvuruya konu olabilir (süre ve yollar yeniden değerlendirilir).
7. Tazminat alternatifi. Somut olayda yeniden yargılamanın yararı yoksa Mahkeme tazminata da hükmedebilir (m.50/2).
8. Sonuç. D için karar yeniden verilince infaz ve kayıt işlemleri yeni karara göre düzeltilir.

Sık yapılan hatalar

• İhlal kararı verilince mahkemenin otomatik beraat edeceğini sanmak. Yeniden yargılama sonucu her zaman lehe olmaz; yalnızca ihlal giderilir.
• Kararı ilgili mahkemeye ulaştırmamak. Dosyanın takibi ve dilekçeyle talep önemlidir.
• Tazminatı garanti sanmak. Tazminata "hükmedilebilir" (m.50/2).
• Yeniden yargılama ile klasik yargılamanın yenilenmesini karıştırmak. Süreler ve sebepler farklı olabilir.
• İhlal kararında gösterilen yolu izlememek. Örneğin genel mahkemede dava yolu gösterildiyse süre kaçırılmamalıdır.
• İhlalin sonuçlarını infaz aşamasında hatırlatmamak. Tutukluluk ve cezanın infazı bakımından acil talep gerekir.
• Kararı "kesin" bilip yeni ihlal iddiasını ihmal etmek. Yeni kararda yeni ihlal olabilir.
• Yerindelik istemek. AYM idari işlem tesis edemez, takdir yetkisini kullanamaz (m.50/1).