İspat yükü ve delil türleri: HMK’da kim neyi ispatlar?

Hukuk davalarında kazanmak, hakkın var olması kadar hakkın ispatlanabilmesine de bağlıdır. İspat kuralları, 6100 sayılı HMK'nın ikinci kısmında (m.187 ve devamı) düzenlenir. Bu yazıda ispatın konusu, ispat yükü, ikrar, hukuka aykırı delil yasağı ve delillerin gösterilmesi anlatılır; ayrı yazılarda senetle ispat, tanık, bilirkişi ve delil tespiti ele alınmıştır.

İspatın konusu (m.187)

İspatın konusunu, tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıalar oluşturur; bu vakıaların ispatı için delil gösterilir (m.187/1). Buna göre:

• Hukuk kuralları (kanunlar) ispat konusu değildir; hâkim hukuku resen uygular. Yabancı hukuk için ayrıca özel hüküm vardır (MÖHUK).
• Uyuşmazlıkla ilgisi olmayan vakıaların ispatına gerek yoktur.
• Herkesçe bilinen vakıalar ile ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz (m.187/2).

İkrar (m.188)

Tarafların veya vekillerinin mahkeme önünde ikrar ettikleri vakıalar çekişmeli olmaktan çıkar ve ispatı gerekmez (m.188/1). Maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez (m.188/2). Sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar tarafları bağlamaz (m.188/3). Bu nedenle sulh veya arabuluculuk görüşmelerinde yapılan açıklamalar, yargılamada ikrar olarak kullanılamaz.

İspat hakkı ve hukuka aykırı delil (m.189)

• İspat hakkı (m.189/1): taraflar, kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir. Süresinde ve usulüne uygun gösterilmeyen delil, karşı tarafın muvafakati olmadıkça sonradan dinlenmeyebilir.
• Hukuka aykırı delil (m.189/2): hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Örneğin gizlice yapılmış ve hukuka aykırı elde edilmiş kayıtlar. Bir delilin hukuka aykırı olup olmadığı, delilin nasıl elde edildiğine göre değerlendirilir.
• Belirli delille ispat (m.189/3): kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar başka delillerle ispat olunamaz (örneğin senetle ispat zorunluluğu, m.200).
• Delilin caiz olup olmadığı (m.189/4): bir vakıanın ispatı için gösterilen delilin caiz olup olmadığına mahkemece karar verilir.

İspat yükü (m.190)

Genel kural (m.190/1). İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. TMK m.6 uyarınca da kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguları ispatla yükümlüdür.

• Alacaklı alacağın doğumunu, borçlu ise ödeme, zamanaşımı gibi borcu sona erdiren veya engelleyen olguları ispatlar.
• Kanuni karine (m.190/2): kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, karşı taraf, kanuni karinenin aksini ispat edebilir.
• Dürüstlük kuralı: ispat yükünü belirleyen kural, tarafın iddiasıyla ilgilidir; hâkim, ispat yükünü yanlış tarafa yüklemişse hüküm bozma sebebi olabilir.

Delillerin gösterilmesi (m.194)

Taraflar, dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalıdır (m.194/1); dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur (m.194/2). "Her türlü yasal delil" gibi genel ifadeler tek başına yeterli sayılmaz; her vakıa için delil ayrı ayrı gösterilmelidir.

Delil sözleşmesi (m.193). Taraflar, yazılı veya mahkeme önünde tutanağa geçirilecek imzalı beyanlarıyla, kanunda belirli delillerle ispatı öngörülen vakıaların başka delillerle ispatını kararlaştırabilir; belirli delillerle ispatı öngörülmeyen vakıaların da sadece belirli delillerle ispatını kabul edebilir (m.193/1). Ancak taraflardan birinin ispat hakkının kullanımını imkânsız kılan veya fevkalade güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir (m.193/2).

Delilden vazgeçme (m.196). Delil gösteren taraf, karşı tarafın açık izni olmadıkça o delile dayanmaktan vazgeçemez.

Delillerin toplanması ve incelenmesi (m.195, m.197)

• Elde olmayan deliller (m.195): tarafların ellerinde bulunmayan ve incelenmesine karar verilen delillerin getirtilmesi için mahkemece ilgili resmî makam ve mercilerle üçüncü kişilere bildirim yapılır. Mahkemeye getirilmesi mümkün olmayan deliller, bulunduğu yerde incelenebilir veya dinlenebilir.
• Duruşmada inceleme (m.197/1): deliller davaya bakan mahkeme huzurunda, mümkün olduğu kadar birlikte ve aynı duruşmada incelenir.
• İstinabe (m.197/2-3): başka yerde bulunan ve mahkemeye getirilemeyen deliller istinabe yoluyla toplanabilir; taraflara incelemenin yapılacağı tarih ve yer bildirilir.

Delillerin değerlendirilmesi (m.198)

Kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir (m.198). Kesin delil sayılan belgeler (örneğin resmî senetler, m.204) ve yemin gibi kanunda bağlayıcılığı belirtilen deliller bu kuralın istisnasıdır.

Belge kavramı ve delil türleri

HMK'da sayılan başlıca deliller: belge (m.199), yemin (m.225 vd.), tanık (m.240 vd.), bilirkişi (m.266 vd.), keşif ve delil tespiti (m.400 vd.), ayrıca isticvap (tarafın sorgulanması). Belge, uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcılarıdır (m.199).

Örnek senaryo

A, B'ye elden ödünç para verdiğini iddia ederek alacak davası açmıştır. B, parayı aldığını ancak geri ödediğini savunmaktadır.

1. Çekişmeli vakıalar. Paranın verilmesi çekişmeli değilse (B ikrar etmişse) ispatı gerekmez (m.188/1); çekişmeli olan ödeme vakıasıdır.
2. İspat yükü. A alacağın doğumunu, B ise ödemeyi (borcu sona erdiren vakıa) ispatlamalıdır (m.190/1; TMK m.6).
3. Delil gösterme. B, ödeme iddiasını hangi delille (banka dekontu, makbuz, tanık) ispatlayacağını açıkça belirtmelidir (m.194/2).
4. Senetle ispat. Ödünç tutarı kanundaki senetle ispat sınırını aşıyorsa, ödeme de senetle ispatlanmalıdır (m.200; ayrı yazıda).
5. Hukuka aykırı delil. B'nin, A'nın telefonuna izinsiz erişerek elde ettiği görüntüler dikkate alınmaz (m.189/2).
6. İkrar. A, arabuluculuk toplantısında kısmi ödeme yapıldığını söylemişse, bu ifade ikrar sayılmaz (m.188/3).
7. Delil sözleşmesi. Taraflar önceden "sadece yazılı belgeyle ispat" kararlaştırdıysa geçerlidir; ancak ispat hakkını fevkalade güçleştiriyorsa geçersizdir (m.193).
8. Değerlendirme. Hâkim, kesin delil niteliğindeki belgeler dışındaki delilleri serbestçe değerlendirir (m.198).

Sık yapılan hatalar

• Delilleri genel ifadeyle bırakmak. Hangi delilin hangi vakıa için gösterildiği açık yazılmalıdır (m.194/2).
• İspat yükünü yanlış hesaplamak. Kendi lehine hak çıkaran taraf ispat yükü altındadır (m.190/1).
• Sulh görüşmesindeki açıklamaların ikrar sayılacağını sanmak. Sulh görüşmesindeki ikrar bağlamaz (m.188/3).
• Delilden karşı tarafın izni olmadan vazgeçmek. Açık izin gerekir (m.196).
• Hukuka aykırı delile dayanmak. Delil dikkate alınmaz ve tarafın aleyhine sonuç doğurabilir (m.189/2).
• Senetle ispat zorunluluğunu atlamak. Belirli delille ispat gerektiren hususlar başka delille ispatlanamaz (m.189/3).
• Tanık listesini geç vermek. Delil ve tanık bildirme süreleri hak düşürücü etkiler doğurabilir.
• Elektronik verileri belge olarak sunmayı ihmal etmek. Elektronik veriler de belgedir (m.199).