İdari yargıda istinaf ve temyiz (7589 sayılı Kanun değişikliği dâhil)

İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı kanun yolları, İdari Yargılama Usulü Kanununun üçüncü bölümünde düzenlenir. Sistem iki kademelidir: istinaf (bölge idare mahkemesi) ve temyiz (Danıştay). Hangi kararın hangi yola tabi olduğu, dava türüne, parasal sınırlara ve mahkemenin niteliğine göre belirlenir. Bu alanda 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanun önemli bir değişiklik getirmiştir.

İstinaf (İYUK m.45)

Süre ve merci. İYUK m.45/1: idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabilir.

Kesin kararlar. m.45/1: belirli bir parasal sınırı geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davaları hakkında idare ve vergi mahkemelerince verilen kararlar kesindir; bunlara karşı istinaf yoluna başvurulamaz. Parasal sınır kanunda belirtilir ve yeniden değerleme veya kanun değişiklikleriyle güncellenir; bu nedenle başvuru öncesinde güncel sınır kontrol edilmelidir.

İvedi yargılama. m.45/8: ivedi yargılama usulüne tabi olan davalarda istinaf yoluna başvurulamaz.

Usul. m.45/2: istinaf, temyizin şekil ve usullerine tabidir; istinaf başvurusuna konu olacak kararlara karşı yapılan kanun yolu başvurularında dilekçelerdeki hitap ve istekle bağlı kalınmaksızın dosyalar bölge idare mahkemesine gönderilir. m.45/7: istinaf başvurusuna konu edilen kararı veren ya da karara katılan hâkim, aynı davanın istinaf incelemesinde bulunamaz.

İstinaf incelemesinin sonuçları (7589 sayılı Kanunla değişik m.45/3-5)

Ret hâlleri (m.45/3). Bölge idare mahkemesi ilk derece mahkemesinin kararına ilişkin incelemesi sonunda:

• a) Kararı hukuka uygun bulursa,
• b) Kararın sonucu hukuka uygun olmakla birlikte gösterilen gerekçeyi doğru bulmaz veya eksik bulursa kararın gerekçesini değiştirerek,
• c) Karardaki maddi yanlışlıkların düzeltilmesi mümkünse gerekli düzeltmeyi yaparak,

istinaf başvurusunun reddine karar verir.

Kabul ve yeniden karar (m.45/4). Bölge idare mahkemesi ilk derece mahkemesi kararını hukuka uygun bulmadığı takdirde istinaf başvurusunun kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına karar verir. Bu hâlde bölge idare mahkemesi işin esası hakkında yeniden bir karar verir. İnceleme sırasında ihtiyaç duyulması hâlinde kararı veren mahkeme veya başka bir yer idare ya da vergi mahkemesi istinabe olunabilir.

Dosyanın geri gönderilmesi (m.45/5). 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen bu fıkraya göre, bölge idare mahkemesi yalnızca şu sınırlı hâllerde ilk derece mahkemesi kararını kaldırarak dosyayı kararı veren mahkemeye gönderir (kesin olarak):

• a) İlk inceleme üzerine verilen kararlar ile usule ilişkin verilen diğer nihai kararlara karşı yapılan istinaf başvurusunu haklı bulması,
• b) Davaya görevsiz veya yetkisiz mahkeme yahut reddedilmiş veya yasaklanmış hâkim tarafından bakılmış olması,
• c) Dilekçenin reddine karar verilmesi gerekirken bu karar verilmeksizin dava hakkında karar verilmesi,
• d) Dosyanın eksik veya yanlış hasımla tekemmül ettirilerek karar verilmesi,
• e) Talep hakkında karar verilmemesi yahut eksik hükümle karar verilmesi,
• f) Keşif veya bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiği hâlde yaptırılmadan karar verilmesi,
• g) Duruşma yapılması gerektiği hâlde duruşma yapılmadan karar verilmesi.

(f) ve (g) bentlerindeki eksikliği bölge idare mahkemesi kendisi gidererek de karar verebilir. Bu fıkrada sayılan hâller dışında kararın kaldırılarak dosyanın kararı veren mahkemeye gönderilmesine karar verilemez. Bu düzenleme, istinaf incelemesinin dosyayı geri göndermek yerine yeniden karar vermeyi esas aldığını gösterir ve dava sürelerini kısaltmayı amaçlar.

Kesinlik. m.45/6: bölge idare mahkemelerinin 46. maddeye göre temyize açık olmayan kararları kesindir; bu kararlar dosyayla birlikte kararı veren ilk derece mahkemesine gönderilir ve bu mahkemelerce yedi gün içinde tebliğe çıkarılır. m.45/2 (7524 sayılı Kanunla eklenen cümle): bölge idare mahkemesinin m.48/7 uyarınca verdiği kararlara karşı tebliğ tarihini izleyen günden itibaren yedi gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir.

Temyiz (İYUK m.46)

Süre ve merci. m.46/1: Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile bölge idare mahkemelerinin aşağıda sayılan davalar hakkında verdikleri kararlar, başka kanunlarda aksine hüküm bulunsa dahi Danıştayda, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde temyiz edilebilir. Sayılan davalar özellikle:

• Düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları,
• Kanunda belirtilen parasal sınırı aşan vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemler hakkında açılan davalar,
• Belli bir meslekten, kamu görevinden veya öğrencilik statüsünden çıkarılma sonucunu doğuran işlemlere karşı iptal davaları,
• Belli bir ticari faaliyetin icrasını süresiz veya otuz gün yahut daha uzun süreyle engelleyen işlemlere karşı iptal davaları,
• Daire başkanı ve daha üst düzey kamu görevlilerinin atama, naklen atama ve görevden alma işlemleri,
• İmar planları ve parselasyon işlemlerinden kaynaklanan davalar,
• Koruma kurulları kararlarına yapılan itirazlar üzerine verilen kararlara ilişkin davalar,
• Serbest bölgeler, toprak koruma kanunlarının uygulanmasından doğan davalar,
• Düzenleyici ve denetleyici kurulların piyasa veya sektörle ilgili kararlarına karşı açılan davalar.

7589 sayılı Kanunla eklenen fıkra (m.46/2). Birinci fıkra kapsamında olmayan davalarda, bölge idare mahkemesinin istinaf incelemesinde ilk derece mahkemesi kararını kaldırması üzerine yeniden verdiği kararlar, tebliğinden itibaren otuz gün içinde Danıştayda temyiz edilebilir. Ancak aşağıdaki dava ve işlerde kaldırma kararı üzerine yeniden bir karar verilmiş olsa dahi temyiz yoluna başvurulamaz:

• Tek hâkimle görülen idare ve vergi mahkemesi davaları,
• Çiftçi Mallarının Korunması Hakkında Kanun (4081) kaynaklı davalar,
• Taşınmaz Mal Zilyetliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkında Kanun (3091) kaynaklı davalar,
• Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (6458) kaynaklı davalar,
• Miktar itibarıyla belirlenen temyiz sınırının altında kalan kararlar,
• Sadece vekâlet ücreti ve yargılama giderlerine ilişkin kararlar.

7589 sayılı Kanunla ayrıca m.46/1'deki (c) bendi mülga edilmiştir (7524 sayılı Kanunla eklenen bent kaldırılmıştır). Yeni düzenlemenin derdest dosyalara uygulanıp uygulanmayacağı yürürlük ve geçiş hükümlerine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Temyiz usulü (m.48-50)

Dilekçe. m.48/1: temyiz istemleri Danıştay Başkanlığına hitaben yazılmış dilekçelerle yapılır. m.48/2: temyiz dilekçeleri 3. madde esaslarına göre düzenlenmelidir; düzenlenmemişse eksikliklerin on beş gün içinde tamamlanması tebliğ olunur; tamamlanmazsa temyiz isteminde bulunulmamış sayılır. m.48/3: karşı taraf tebliğ tarihini izleyen otuz gün içinde cevap verebilir; cevap veren, kararı süresinde temyiz etmemiş olsa bile düzenleyeceği dilekçede temyiz isteminde bulunabilir (bu dilekçeler temyiz dilekçesi yerine geçer; katılma yoluyla temyiz benzeri).

Harç ve giderler. m.48/6: harç ve giderler ödenmemişse yedi günlük süre verilir; süre içinde tamamlanmazsa temyiz edilmemiş sayılır. Temyizin kanuni süre geçtikten sonra yapılması veya kesin bir karar hakkında olması hâlinde temyiz isteminin reddine karar verilir.

İnceleme sonucu (m.49). Danıştay temyiz incelemesi sonunda kararı onar (hukuka uygun bulursa; gerekçeyi değiştirerek veya maddi hataları düzelterek de onayabilir) veya bozar. Bozma sebepleri (m.49/2): görev ve yetki dışında bir işe bakılmış olması, hukuka aykırı karar verilmesi, usul hükümlerinin uygulanmasında kararı etkileyebilecek nitelikte hata veya eksiklikler bulunması. Bozma sonrası: ilgili merci dosyayı öncelikle inceler ve yeniden karar verir (m.50/2); bölge idare mahkemesi bozma kararına uyabileceği gibi kararında ısrar da edebilir (m.50/3). Israr kararının temyizi hâlinde talep, konusuna göre Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurulunca incelenir ve bu kurulların kararlarına uyulması zorunludur (m.50/5).

Kanun yararına temyiz. m.51: idare ve vergi mahkemeleri ile bölge idare mahkemelerinin kesin olarak verdiği kararlar ile istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlardan hukuka aykırı bir sonucu ifade edenler, ilgili bakanlıkların göstereceği lüzum üzerine veya kendiliğinden Başsavcı tarafından kanun yararına temyiz olunabilir; bozma kararı daha önce kesinleşmiş kararın hukuki sonuçlarını kaldırmaz.

Kanun yollarında yürütmenin durdurulması

İYUK m.52/1: temyiz veya istinaf yoluna başvurulmuş olması, kararların yürütülmesini durdurmaz; ancak bu kararların teminat karşılığında yürütülmesinin durdurulmasına yetkili merci karar verebilir. Davanın reddine ilişkin kararlara karşı temyiz veya istinaf hâlinde yürütmenin durdurulması, 27. maddedeki koşulun varlığına bağlıdır. m.52/4: kanun yolu incelemesi sırasında yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verilen kararlar kesindir; m.52/5: kararın bozulması, kararın yürütülmesini kendiliğinden durdurur.

Yargılamanın yenilenmesi ve diğer olağanüstü yollar

Kesinleşen kararlar için yargılamanın yenilenmesi yolu vardır (m.53): sonradan elde edilen belge, sahte belgeye dayanma, bilirkişinin kasten gerçeğe aykırı beyanı, hile, çekinmeye mecbur hâkimin katılması gibi sayılı sebeplere dayanılarak istenebilir. Ayrıca kararların açıklanması ve yanlışlıkların düzeltilmesi de istenebilir (m.29-30): kararlar yeterince açık değilse veya birbirine aykırı hüküm fıkraları taşıyorsa taraflar açıklama veya aykırılığın giderilmesini isteyebilir; adı-soyadı, sıfat ve hesap yanlışlıklarının düzeltilmesi de talep edilebilir.

Örnek senaryo

R, bir imar planı değişikliğine karşı iptal davası açmış ve idare mahkemesi davayı reddetmiştir. Karar 4 Haziran'da tebliğ edilmiştir.

1. İstinaf. R, kararı tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf edebilir (m.45/1). İmar planına ilişkin dava temyize açık davalardan olduğundan, süreye ve şekle uyulmalıdır.
2. İstinaf sonucu. Bölge idare mahkemesi kararı hukuka uygun bulursa istinafı reddeder; hukuka aykırı bulursa kararı kaldırır ve esas hakkında yeniden karar verir (m.45/3-4). Dosyayı ilk derece mahkemesine geri göndermesi yalnızca m.45/5'te sayılan sınırlı hâllerde mümkündür.
3. Temyiz. İmar planları ve parselasyon işlemlerinden kaynaklanan davalar m.46/1-g uyarınca temyize açıktır; bölge idare mahkemesi kararı tebliğinden itibaren otuz gün içinde Danıştayda temyiz edilebilir.
4. Harç. R temyiz dilekçesinde gerekli harç ve giderleri ödemelidir; ödenmemişse yedi günlük süre verilir (m.48/6).
5. İnceleme. Danıştay kararı onar veya bozar; bozarsa dosya yeniden karar verilmek üzere ilgili mahkemeye döner (m.49-50).
6. Yürütme. İstinaf veya temyiz başvurusu, işlemin yürütülmesini durdurmaz; R yürütmenin durdurulmasını ayrıca isteyebilir (m.52/1).
7. 7589 etkisi. İstinaf sonrası bölge idare mahkemesi ilk derece kararını kaldırıp yeniden karar verirse, 7589 sayılı Kanunla eklenen m.46/2 uyarınca bu karar, sayılan istisnalar dışında, otuz gün içinde Danıştayda temyiz edilebilir.

Sık yapılan hatalar

• Otuz günlük istinaf veya temyiz süresini kaçırmak. Süre tebliğden itibaren işler.
• Kesin kararlara karşı kanun yoluna başvurmaya çalışmak. Parasal sınırı geçmeyen davalardaki kararlar kesindir.
• Parasal sınırları eski tutar üzerinden hesaplamak. Sınırlar zamanla güncellenir; başvuru anındaki metin esas alınmalıdır.
• İvedi yargılama davalarında istinaf aramak. m.45/8 bunu yasaklar.
• Temyiz dilekçesinde harç ve giderleri unutmak. Yedi günlük süre içinde tamamlanmazsa temyiz edilmemiş sayılır.
• Kanun yolunun işlemi durdurduğunu sanmak. m.52/1 yürütmeyi durdurmadığını belirtir.
• 7589 sayılı Kanun değişikliğini göz ardı etmek. Kaldırma sonrası yeniden verilen kararların temyizi ve dosyanın geri gönderilmesi kuralları değişmiştir.
• Bozma sonrası ısrar kararının yolunu bilmemek. Israr kararı Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurullarında incelenir (m.50/5).