İşverenin iflasında çalışanın önalım hakkı ve bedel alacağının imtiyazlı niteliği (SMK m.120)

Bir işverenin iflas etmesi, o işverene ait hizmet buluşları üzerinde hak sahibi olan çalışanları da doğrudan etkileyebilir. Bu durumda çalışana tanınan özel korumalar SMK m.120'de düzenlenir.

Önalım hakkı

SMK m.120/1 önemli bir güvence tanır: işverenin iflas etmesi ve iflas idaresinin de buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek istemesi hâlinde çalışanın, yapmış olduğu ve işverenin de tam hak talebinde bulunduğu buluşa ilişkin olarak önalım hakkı vardır.

Bu kuralın işlemesi için iki şart aranır:

1. İşverenin iflas etmiş olması,
2. İflas idaresinin, buluşu işletmeden ayrı olarak (yani işletmenin bütününden bağımsız şekilde) devretmek istemesi.

Bu iki şart gerçekleştiğinde, buluşu yapan çalışan, bu buluş üzerinde önalım hakkına (yani üçüncü kişilerle aynı şartlarda teklif verildiğinde önceliğe) sahip olur.

Bedel alacağının imtiyazlı niteliği

m.120/2, çalışanın mali güvencesini güçlendiren bir kural içerir: çalışan buluşundan doğan bedel alacağı, imtiyazlı alacaklardandır. Bu, iflas durumunda alacakların sıralamasında, çalışanın bu bedel alacağının öncelikli bir konumda değerlendirileceğini gösterir — bu, sıradan bir iflas alacağından çok daha güçlü bir koruma sağlar.

Birden çok imtiyazlı alacağın paylaştırılması

Aynı fıkranın devamı, birden fazla çalışanın imtiyazlı bedel alacağı bulunması hâlinde nasıl davranılacağını belirler: iflas idaresi bu nitelikteki birden çok bedel alacağını, alacaklılar arasında alacakları oranında dağıtır. Bu, imtiyazlı statüdeki alacaklıların kendi aralarında orantılı bir paylaşıma tabi olacağını gösterir.

Alternatif talep hakkı: serbest buluşa dönüşme

Madde, çalışana bir seçim hakkı da tanır: çalışan, bedel alacağı yerine buluşunun serbest buluşa dönüşmesini talep edebilir. Bu, çalışanın, iflas eden işverenden parasal bir alacak peşinde koşmak yerine, buluşun kendi mülkiyetine geri dönmesini tercih edebileceğini gösterir — bu, özellikle işverenin mali durumunun belirsiz olduğu durumlarda, çalışan için daha güvenli bir seçenek olabilir.

Neden bu korumalar öngörülmüştür?

İşverenin iflası, çoğu zaman alacaklıların hak arayışının karmaşıklaştığı bir süreçtir. Hizmet buluşunu gerçekleştiren çalışan, bu buluş üzerinde emek ve yaratıcılık harcamış bir taraf olarak, sıradan bir ticari alacaklıdan farklı bir korumaya layık görülür. Önalım hakkı ve imtiyazlı alacak statüsü, çalışanın bu özel konumunu yansıtan güvencelerdir.

Örnek senaryo

Bir işveren iflas etmiş ve iflas idaresi, işverenin hak talep ettiği bir hizmet buluşunu işletmeden ayrı olarak üçüncü bir kişiye devretmek istemektedir. Bu buluşu yapan çalışan, SMK m.120/1 uyarınca bu devir konusunda önalım hakkını kullanabilir. Ayrıca, bu buluştan doğan bedel alacağı, iflas masasında imtiyazlı olarak değerlendirilir.

Sık yapılan hatalar

• Çalışanın buluş bedeli alacağının sıradan bir iflas alacağı gibi değerlendirileceğini sanmak. m.120/2 bu alacağı imtiyazlı kabul eder.
• Önalım hakkının her türlü buluş devrinde geçerli olduğunu düşünmek. Bu hak, yalnızca işverenin iflası ve buluşun ayrı devri hâlinde söz konusudur.
• Çalışanın yalnızca bedel talep edebileceğini, başka bir seçeneği olmadığını sanmak. Çalışan, bedel yerine buluşun serbest buluşa dönüşmesini de talep edebilir.
• Birden çok imtiyazlı alacaklının eşit paylaşım alacağını düşünmek. Dağıtım, alacaklıların alacakları oranında yapılır.