Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma, kişinin hareket serbestisini koruyan temel suç tipidir. Uygulamada çoğunlukla başka suçlarla birlikte işlenir; ancak bağımsız bir suç olarak da sıkça gündeme gelir. Etkin pişmanlık hükmü, bu suça özgü ve oldukça geniş bir indirim imkânı sağlar.

Temel şekil

TCK m.109/1: bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakan kişiye, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.

Unsurlar:

1. Hürriyetten yoksun bırakma. İki görünümü vardır:

• Bir yere gitmek hürriyetinden yoksun bırakmak,
• Bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakmak.

İlki, kişinin bulunduğu yerden ayrılmasının engellenmesi; ikincisi, kişinin bulunduğu yerde kalmasının engellenmesidir.

2. Hukuka aykırılık. Fiil hukuka aykırı olmalıdır. Kanunun verdiği yetkiye dayanan tutma işlemleri (usulüne uygun yakalama gibi) bu kapsamda değildir.

3. Süre. Madde bir süre öngörmemiştir. Kısa süreli kısıtlamalar da suç oluşturabilir; ancak sürenin kısalığı ceza tayininde gözetilir.

Suçun oluşması için mağdurun fiziksel olarak bağlanması gerekmez; kapının kilitlenmesi, aracın durdurulmaması veya kişinin ayrılmasının engellenmesi de yeterlidir.

Cebir, tehdit veya hile

TCK m.109/2: kişi, fiili işlemek için veya işlediği sırada cebir, tehdit veya hile kullanırsa, iki yıldan yedi yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

Üç ayrı araç sayılmıştır:

• Cebir: Fiziksel güç.
• Tehdit: Korkutma.
• Hile: Aldatma.

Hile özellikle dikkat çekicidir: mağdur, aldatılarak bir yere götürülmüş veya orada tutulmuşsa bu fıkra uygulanır. Fiziksel bir zorlama bulunması gerekmez.

Zamansal kapsam da geniştir: araçlar, fiili işlemek için veya işlediği sırada kullanılmış olabilir.

Nitelikli hâller

TCK m.109/3, cezayı ağırlaştıran hâlleri sayar. Bu suçun:

• a) Silahla,
• b) Birden fazla kişi tarafından birlikte,
• c) Kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle

işlenmesi hâlinde nitelikli hâl oluşur.

(c) bendi, kamu görevlilerine karşı görevleri nedeniyle işlenen fiilleri hedef alır.

(b) bendinde "birlikte" ifadesi, faillerin fiilin işlenmesinde birlikte hareket etmesini gerektirir.

Etkin pişmanlık

TCK m.110/1 bu suça özgü ve geniş bir indirim sağlar: yukarıdaki maddede tanımlanan suçu işleyen kişi, bu suç nedeniyle soruşturmaya başlanmadan önce mağdurun şahsına zararı dokunmaksızın, onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakacak olursa cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

Koşullar birlikte aranır:

1. Soruşturmaya başlanmadan önce. Bu, diğer etkin pişmanlık hükümlerine göre daha dar bir zaman penceresidir. TCK m.168'deki malvarlığı suçlarında kovuşturmadan önce ölçütü kullanılırken, burada soruşturmadan önce aranır.

2. Mağdurun şahsına zararı dokunmaksızın. Mağdura fiziksel bir zarar verilmemiş olmalıdır.

3. Kendiliğinden. Serbest bırakma, failin kendi iradesiyle olmalıdır. Yakalanma veya müdahale sonucu bırakma bu kapsamda değildir.

4. Güvenli bir yerde. Mağdur, güvenliğinin sağlandığı bir yerde bırakılmalıdır. Tehlikeli veya ıssız bir yerde bırakma bu koşulu karşılamaz.

Sonuç: cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Bu, oldukça geniş bir indirim oranıdır.

Bu hüküm, devam eden bir fiil bakımından somut bir teşvik sağlar: fail, mağduru güvenli biçimde serbest bırakırsa ciddi bir indirimden yararlanır. Müdafi bakımından, henüz soruşturma başlamamışsa bu yolun müvekkile anlatılması önemlidir.

Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri

TCK m.111: tehdit, şantaj, cebir veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlarının işlenmesi sonucunda yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.

Bu hüküm, suçtan yarar sağlayan tüzel kişiler bakımından ayrı bir yaptırım getirir.

Diğer suçlarla ilişkisi

Bu suç sıklıkla başka fiillerle birlikte işlenir ve içtima kuralları önem kazanır.

Yağmayla: Mağdurun malının alınması için bir süre alıkonulması hâlinde, alıkoymanın yağmanın unsuru olup olmadığı değerlendirilir. TCK m.42 uyarınca biri diğerinin unsurunu veya ağırlaştırıcı nedenini oluşturması dolayısıyla tek fiil sayılan suça bileşik suç denir ve içtima hükümleri uygulanmaz. Alıkoyma, yağmanın gerçekleştirilmesi için zorunlu süreyi aşıyorsa ayrı suç oluşturur.

Tehditle: m.109/2'de tehdit zaten ağırlaştırıcı unsur olarak sayıldığından, ayrıca tehdit suçundan ceza verilip verilmeyeceği içtima kurallarına göre belirlenir.

Konut dokunulmazlığıyla: Mağdurun kendi konutunda alıkonulması hâlinde her iki suç gündeme gelebilir.

TCK m.44: işlediği bir fiil ile birden fazla farklı suçun oluşmasına sebebiyet veren kişi, bunlardan en ağır cezayı gerektiren suçtan dolayı cezalandırılır.

TCK m.43/1 uyarınca zincirleme suç hükümleri uygulanabilir; m.43/3'teki kapsam dışı suçlar arasında bu suç sayılmamıştır.

Hukuka uygunluk nedenleri

TCK m.24 — kanunun hükmü. Kanunun verdiği yetkiye dayanan tutma işlemleri hukuka uygundur. Bu nedenle kolluk görevlilerinin usulüne uygun işlemleri suç oluşturmaz; ancak yetki aşıldığında sorumluluk doğar.

TCK m.25/2 — zorunluluk hâli. Ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve orantı koşuluyla işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez. Örneğin kendisine zarar verme tehlikesi bulunan bir kişinin geçici olarak tutulması bu kapsamda değerlendirilebilir.

TCK m.26/2 — rıza. Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olarak açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı ceza verilmez. Hareket serbestisi bakımından rızanın kapsamı ve süresi dikkatle değerlendirilmelidir; rıza her an geri alınabilir ve geri alındıktan sonra tutma devam ederse suç oluşur.

İspat ve deliller

• Kamera kayıtları. Alıkoymanın başlangıcı, süresi ve biçimi.
• Baz istasyonu ve konum kayıtları. Mağdurun ve failin hareketleri.
• Mesaj ve arama kayıtları. Mağdurun yardım isteyip istemediği, failin talimatları.
• Tanık beyanları. Özellikle rızanın varlığı ve geri alınıp alınmadığı.
• Adli muayene raporu. Cebir kullanılıp kullanılmadığı ve m.110'daki "şahsa zarar dokunmaması" koşulu bakımından.
• Serbest bırakma koşulları. m.110 bakımından; bırakma yerinin güvenli olup olmadığı ve bırakmanın kendiliğinden gerçekleşip gerçekleşmediği.

Örnek senaryo

Bir kişi, alacağını tahsil edemediği borçlusunu aracına bindirip bir süre dolaştırmış, borcunu ödemesini istemiş; borçlu ödeme sözü verince onu yerleşim yerinde bırakmıştır. Fiziksel zarar oluşmamıştır. Olay kolluğa intikal etmeden önce serbest bırakma gerçekleşmiştir.

Değerlendirme:

1. Temel nitelendirme. Mağdurun aracından inmesinin engellenmesi, m.109/1 anlamında bir yere gitmek hürriyetinden yoksun bırakma oluşturur.
2. Cebir veya tehdit. Fiili işlemek için veya işlediği sırada cebir, tehdit ya da hile kullanılmışsa m.109/2 uyarınca ceza iki yıldan yedi yıla yükselir.
3. Nitelikli hâl. Silah kullanılmış veya fiil birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmişse m.109/3 uygulanır.
4. Yağma değerlendirmesi. Mal veya para fiilen alınmamış, yalnızca ödeme sözü alınmışsa yağmanın unsurları oluşmayabilir. Ayrıca TCK m.150/1 uyarınca alacağın tahsili amacıyla cebir veya tehdit kullanılması hâlinde ancak tehdit veya kasten yaralama hükümleri uygulanır.
5. Etkin pişmanlık. m.110/1'in dört koşulu değerlendirilir: soruşturmaya başlanmadan önce, şahsa zarar dokunmaksızın, kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakma. Hepsi varsa ceza üçte ikisine kadar indirilir.
6. Bırakma yeri. Mağdurun yerleşim yerinde bırakılmış olması, "güvenli yer" koşulunu destekler.
7. Zamanlama. Bırakmanın soruşturma başlamadan önce gerçekleşmiş olması, m.110'un uygulanabilmesi için zorunludur.
8. Tüzel kişi. Fiilden bir şirket yarar sağlamışsa m.111 uyarınca güvenlik tedbirleri gündeme gelir.

Sık yapılan hatalar

• m.110'daki etkin pişmanlığın ileri sürülmemesi. Cezanın üçte ikisine kadar indirim sağlar.
• "Soruşturmadan önce" koşulunun kaçırılması. Diğer etkin pişmanlık hükümlerinden daha dar bir penceredir.
• "Kendiliğinden" koşulunun atlanması. Müdahale sonucu bırakma bu kapsamda değildir.
• "Güvenli yer" koşulunun değerlendirilmemesi. Bırakma yerinin niteliği belirleyicidir.
• Hile unsurunun gözden kaçırılması. m.109/2, fiziksel zorlama olmaksızın da uygulanır.
• Yağma ile ilişkinin kurulmaması. m.42 ve m.150/1 birlikte değerlendirilmelidir.
• Rızanın geri alınabileceğinin göz ardı edilmesi. Rıza geri alındıktan sonra tutma devam ederse suç oluşur.
• Sürenin kısalığının suçu ortadan kaldıracağının sanılması. Madde süre öngörmemiştir; süre ceza tayininde gözetilir.