Maaş haczi: dörtte bir kesinti, haczedilemeyen gelirler ve haciz ihbarnamesi

Maaş haczi, borçlunun düzenli gelirinin (maaş, ücret, emekli aylığı gibi) icra takibi kapsamında kesilerek alacaklıya ödenmesi yoludur. İİK m.83 kısmi haciz rejimi getirir: gelirin tamamı haczedilemez, borçlu ve ailesinin geçimi korunur. Uygulamada işverenin haciz ihbarnamesine cevabı ve haczin sırası önemli sorunlar doğurur.

Kapsam ve sınır (m.83)

Hangi gelirler? m.83/1 uyarınca maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları, sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar.

Kısmi haciz kuralı. Bu gelirler, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir. Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz (m.83/1 ikinci cümle). Yani icra memuru, geçim payını takdir eder; kalan kısımdan en az gelirin dörtte biri haczedilir. Kesinti oranı borçlunun aile durumuna ve giderlerine göre icra müdürlüğünce belirlenir.

Birden fazla haciz (m.83/1 son cümle). Birden fazla haciz varsa sıraya konur; sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez. Bu nedenle maaşı önceden haczedilmiş borçlunun sonraki alacaklıları uzun süre beklemek zorunda kalabilir.

Önceden anlaşma (m.83/a). 82 ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir. Yani sözleşmeye "maaşım haczedilebilir" hükmü konması geçersizdir.

Haczedilemeyen gelirler (m.82)

Şu gelirler ve mallar haczedilemez (m.82/1'den seçilmiş örnekler):

• Kanunla haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,
• Askerî ve zabıta hizmetlerinde malûl olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerden birinin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar (bent 9),
• Bir muavenet sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hâllerde bağlanan maaşlar (bent 10),
• Vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak mutazarrırın kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen paralar (bent 11),
• Öğrenci bursları (bent 13),
• Borçlunun haline münasip evi (bent 12, satış ve süre kuralları saklı) ve kişisel/aile ev eşyaları (bent 3, kıymetli eşya hariç),
• Ekonomik faaliyeti bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli eşya (bent 2).

Bazı haczedilemezlik istisnaları: (2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bentlerdeki) istisna, borcun o eşya bedelinden doğmaması hâline münhasırdır; kıymeti fazla olan mallarda haline münasip kısmı bırakılmak üzere haczedilip satılabilir. İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebi kabul veya reddeder (m.82 son fıkra). Bu karara karşı icra mahkemesine şikâyet yolu vardır (ayrı yazı).

Banka hesabındaki maaş: maaşın yatırıldığı hesaba haciz konulursa, hesaptaki paranın maaş niteliğini koruyup korumadığı somut olayda içtihatla belirlenir; borçlu icra mahkemesine şikâyet ederek (İİK m.16) haczin kaldırılmasını veya sınırlandırılmasını isteyebilir.

Haciz ihbarnamesi (m.89)

Maaş haczinde işverene haciz ihbarnamesi gönderilir. m.89'a göre:

• Birinci ihbarname: icra memuru, borçlu olan gerçek veya tüzel kişiye (işveren) bundan böyle borcunu ancak icra dairesine ödeyebileceğini ve takip borçlusuna yapılan ödemenin muteber olmadığını bildirir.
• Yedi günlük bildirim: üçüncü şahıs (işveren); borcu olmadığı, borcun haciz ihbarnamesinin tebliğinden önce ödendiği, alacağın başkasına verildiği vb. iddiasında ise keyfiyeti ihbarnamenin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yazılı veya sözlü bildirmelidir.
• İtiraz etmezse (m.89/3): üçüncü şahıs yedi gün içinde itiraz etmezse mal yedinde veya borç zimmetinde sayılır ve bu durum ikinci ihbarname ile bildirilir; ikinci ihbarnamede üçüncü şahsın yedi gün içinde ikinci itirazını yapabileceği belirtilir.
• İtiraz ederse (m.89/4): alacaklı, üçüncü şahsın cevabının aksini icra mahkemesinde ispat ederek üçüncü şahsın cezalandırılmasını ve tazminata mahkûm edilmesini isteyebilir.
• Ödeme ve iade: ödemek zorunda kalan üçüncü şahıs, borçlu ile kötü niyetli alacaklıya karşı dava açarak ödediği parayı isteyebilir (m.89/5).
• Yanlış beyan: memuriyeti hasebiyle hakikate muhalif beyanda bulunan memurlar hakkında da uygulanır (m.89 son).
• Elektronik bildirim: haciz ihbarnameleri ve cevaplar UYAP üzerinden güvenli elektronik imza ile yapılabilir; bu bildirim tebliğ yerine geçer (m.89/son).

İşveren için özet: ihbarnamede belirtilen tutarı kesip icra dairesine yatırmak; borç yoksa veya maaş başka bir kişiye devredilmişse yedi gün içinde yazılı bildirmek gerekir. Cevap vermemek işvereni borçlu duruma düşürebilir.

Borçlunun başvuru yolları

• Geçim payının artırılması: aile durumu ve giderler (kira, kredi, çocuk giderleri, sağlık) belgelerle gösterilerek icra müdürlüğünden kesinti oranının düşürülmesi istenebilir; karar icra mahkemesine şikâyet konusu olur (İİK m.16).
• Maaşın hesaptan kaldırılması: maaş hesabına konulan haciz, maaş niteliği belgelenerek icra mahkemesinde kısmen kaldırtılabilir.
• Taksit ve sulh: alacaklıyla taksit sözleşmesi yapılarak haciz kaldırılabilir.
• Kötüniyetli haciz: borç olmadığı iddiası menfi tespit (İİK m.72) veya itiraz yollarıyla ileri sürülür.
• Hacizli maaş ve iş değiştirme: yeni işverene yeni haciz ihbarnamesi gönderilir; sıra ve kesinti aynen devam eder.

Örnek senaryo

J'nin maaşı üzerinde iki ayrı takip dosyası bulunmaktadır. İcra memuru J'nin ailesinin geçimi için gerekli miktarı takdir ederek kalan kısmı haczetmiştir.

1. Kapsam. Maaş, m.83/1 kapsamındadır.
2. Kesinti. Geçim payı tenzil edildikten sonra haczolunacak miktar dörtte birinden az olamaz (m.83/1).
3. Sıra. İki haciz varsa sıraya konur; öndeki haczin kesintisi bitmeden ikinci alacaklı için kesintiye geçilemez (m.83/1).
4. İhbarname. İşverene haciz ihbarnamesi gönderilir; işveren yedi gün içinde cevap verir (m.89).
5. İşveren itirazı. İşveren maaş ödemediğini bildirirse alacaklı icra mahkemesinde aksini ispat eder (m.89/4).
6. Önceden anlaşma. J'nin sözleşmede "maaşım haczedilebilir" demiş olması geçersizdir (m.83/a).
7. Şikâyet. J geçim payının çok düşük belirlendiğini düşünürse icra mahkemesine şikâyet eder (m.16).
8. Sonuç. Kesinti borç bitene kadar sürer; öndeki dosya kapanınca sıradaki dosyaya geçilir.

Sık yapılan hatalar

• Maaşın tamamının haczedileceğini sanmak. Geçim payı tenzil edilir; haciz en az dörtte birdir (m.83/1).
• Haciz ihbarnamesine yedi günde cevap vermemek. Borç zimmette sayılır (m.89/3).
• İhbarname sonrası maaşı borçluya ödemek. Ödeme muteber olmaz (m.89/1).
• Maaş hesabına konulan hacizde şikâyet yolunu bilmemek. İcra mahkemesine başvurulur.
• Nafaka ve tazminat gibi haczedilemez gelirleri belgelememek. m.82 istisnaları belgelerle ileri sürülmelidir.
• Haciz sırasını takip etmemek. Öndeki haciz bitmeden kesinti geçmez (m.83/1).
• Önceden verilen haciz muvafakatine güvenmek. Geçersizdir (m.83/a).
• İşten çıkış ve yeni işverene bildirmemek. Yeni işverene yeni ihbarname gönderilir.