Maaş haczi: oran, sıra ve haczedilemeyen gelirler

Maaş haczi, tahsil kabiliyeti en yüksek haciz türüdür; çünkü düzenli ve öngörülebilir bir kaynağa yöneliktir. Aynı sebeple borçlu bakımından en ağır sonucu doğurur. Kanun bu nedenle hem bir taban hem de bir geçim payı öngörerek denge kurar.

Hangi gelirler kapsamdadır

İİK m.83/1 kapsama giren gelir kalemlerini sayar:

• Maaşlar,
• Tahsisat ve her nevi ücretler,
• İntifa hakları ve hasılatı,
• İlama müstenit olmayan nafakalar,
• Tekaüt maaşları,
• Sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar.

Bu kalemler, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir.

Sayımda dikkat çeken nokta, nafakalar bakımından yapılan ayrımdır: ilama müstenit olmayan nafakalar bu maddedeki rejime tabidir. İlama dayalı nafaka alacaklarının korunması ise ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Sosyal güvenlik mevzuatında bazı ödemeler için özel haciz yasakları öngörülmüş olabilir. Bu nedenle emekli aylığı ve benzeri ödemelerde, İİK m.83 ile birlikte ilgili özel mevzuat hükümleri de denetlenmelidir.

Oran: dörtte bir bir alt sınırdır

İİK m.83/2 (12/4/1968 tarihli 1045 sayılı Kanunla değişik): ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz.

Bu cümle uygulamada en çok yanlış okunan hükümlerden biridir. Kanun, "maaşın dörtte biri haczedilir" demez; "haczolunacak miktar dörtte birinden az olamaz" der.

İki aşamalı bir hesap öngörülmüştür:

1. Geçim payı takdiri. İcra memuru, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için lüzumlu miktarı takdir eder ve bunu düşer.
2. Taban kontrolü. Kalan miktar, gelirin dörtte birinden az ise, yine de dörtte bir oranında kesinti yapılır.

Dolayısıyla dörtte bir bir taban, bir güvence oranıdır. Borçlunun geliri yüksekse ve geçim ihtiyacı görece düşükse, icra memuru dörtte birden daha yüksek bir kesintiye karar verebilir.

Borçlu vekili bakımından hareket noktası birinci aşamadır: bakmakla yükümlü olunan kişi sayısı, kira, sağlık gideri ve eğitim gideri gibi kalemlerin dosyaya sunulması, geçim payının yüksek takdir edilmesini sağlayabilir.

Alacaklı vekili bakımından ise ikinci aşamadan fazlasını istemek mümkündür: borçlunun gerçek gelir durumu ortaya konarak dörtte birin üzerinde kesinti talep edilebilir.

Birden fazla haciz: sıra kuralı

m.83/2 devamı: birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.

Bu kuralın sonuçları:

• Aynı maaş üzerinde birden çok dosya varsa, kesintiler toplanmaz. Her ay yalnızca sıradaki bir dosya için kesinti yapılır.
• Sıra, hacizlerin işverene ulaşma sırasına göre oluşur. Bu nedenle maaş haczi müzekkeresinin işverene erken ulaşması, tahsil bakımından belirleyicidir.
• Öndeki haczin alacağı tamamen tahsil edilmeden sonraki dosyaya geçilmez. Uzun kuyruklarda sonraki dosyalar yıllarca bekleyebilir.

Alacaklı vekilinin dosyadaki sırasını takip etmesi, tahsil beklentisini yönetmek bakımından gereklidir. Sıranın öğrenilmesi için işverene müzekkere yazılabilir.

İşverenin yükümlülüğü

Maaş haczi müzekkeresi tebliğ edilen işveren, kesintiyi yaparak icra dosyasına göndermekle yükümlüdür. Uygulamada karşılaşılan durumlar:

• Kesinti yapılmaması. İşveren kesinti yapmazsa, kesilmeyen tutar bakımından sorumluluğu gündeme gelir ve alacaklı bu tutarı işverenden talep edebilir.
• İşten ayrılma. Borçlu işten ayrılırsa, işverenin durumu icra dairesine bildirmesi beklenir. Bu bildirim, alacaklının yeni işvereni araştırmasına imkân verir.
• Tazminat ödemeleri. İş sözleşmesi sona erdiğinde ödenecek kıdem ve ihbar tazminatı ile birikmiş izin ücreti gibi kalemler bakımından, haczin kapsamı ayrıca değerlendirilir; bu alacaklar ücret niteliğindeki ödemelerden farklı değerlendirilebilir.

Bu noktada İİK m.78/1'in sağladığı imkân hatırlanmalıdır: alacaklı, haciz talebinde bulunmaksızın UYAP üzerinden borçlunun mal, hak veya alacağını sorgulayabilir ve sistem üzerinden haciz talep edebilir. Çalışılan işyeri bilgisi bu yolla tespit edilebilir.

Önceden yapılan anlaşmalar

İİK m.83/a, maaş ve ücretlerin haczine ilişkin önceden yapılan anlaşmaları düzenleyen özel bir hükümdür (18/2/1965 tarihli 538 sayılı Kanunla eklenmiştir).

Borçlunun, borç doğmadan önce maaşının haczedilebileceğine dair verdiği muvafakatlerin geçerliliği bu madde çerçevesinde değerlendirilir. Kredi ve benzeri sözleşmelerde yer alan bu tür kayıtlara dayanılarak yapılan hacizlerde, maddenin öngördüğü koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği denetlenmelidir.

Diğer haczedilemeyen kalemler

Maaş haczi değerlendirilirken İİK m.82'deki genel liste de gözetilmelidir. Özellikle:

• m.82/1: Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar. Özel kanunlarda haciz yasağı öngörülen ödemeler bu kapsamdadır.
• m.82/2: Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya. Ücretli çalışmayan ancak bedenî emeğiyle geçinen borçlular bakımından bu bent önem taşır.

Ayrıca İİK m.85/5'teki genel ölçüt burada da uygulanır: hasılatı paraya çevirme masraflarını ve icabında muhafaza ve idare masraflarını tecavüz etmeyeceği muhakkak olan şeyler haczolunmaz.

Şikâyet yolu

Maaş haczinin kapsamına veya oranına ilişkin itirazlar, dava yoluyla değil icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürülür. Şikâyet konuları:

• Kesinti oranının, geçim ihtiyacı gözetilmeden belirlenmiş olması,
• Haczedilemeyen bir gelir kalemine haciz konulmuş olması,
• Birden fazla hacizde sıra kuralına uyulmaması,
• İİK m.85/1'deki orantılılığın aşılması.

Şikâyet, süresinde ve gerekçeli biçimde yapılmalıdır. Geçim ihtiyacına ilişkin iddialar somut belgelerle (kira sözleşmesi, sağlık raporu ve gider belgeleri, bakmakla yükümlü olunan kişilere ilişkin nüfus kayıtları) desteklenmelidir.

Örnek senaryo

Bir çalışanın maaşı üzerine üç ayrı icra dosyasından haciz konulmuştur. İşveren, üç dosya için de aynı anda kesinti yapmakta ve maaşın yarısından fazlası kesilmektedir. Borçlunun bakmakla yükümlü olduğu iki çocuğu vardır.

Değerlendirme:

1. Sıra kuralı ihlali. İİK m.83/2 uyarınca birden fazla haciz sıraya konur; sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez. Aynı anda üç kesinti yapılması bu hükme aykırıdır.
2. Oran. Kanun dörtte birlik bir alt sınır öngörür; ancak bu, kesintinin toplanarak maaşın yarısını aşmasına dayanak oluşturmaz.
3. Geçim payı. m.83/1 uyarınca borçlu ve ailesinin geçinmeleri için lüzumlu miktar tenzil edilmelidir. Bakmakla yükümlü olunan iki çocuk, kira ve zorunlu giderler belgelenerek geçim payının yükseltilmesi istenir.
4. Şikâyet. Durum, icra mahkemesine şikâyet yoluyla taşınır. Talep hem sıra kuralının uygulanması hem de geçim payının yeniden takdiri yönünde kurulur.
5. İşverenin durumu. İşveren, hangi dosyanın sırada önde olduğunu icra dairelerinden teyit ederek kesintiyi tek dosyaya yönlendirmelidir.
6. Alacaklı bakımından. Sırada arkada kalan alacaklı, tahsilin gecikeceğini bilerek borçlunun başka malvarlığını araştırmalıdır; m.78/1 uyarınca UYAP sorgusu bu araştırmanın ilk adımıdır.

Sık yapılan hatalar

• Dörtte birin tavan sanılması. m.83/2 bunu alt sınır olarak düzenler; daha yüksek kesinti mümkündür.
• Geçim payı aşamasının atlanması. m.83/1 önce geçim payının tenzilini öngörür; bu aşama belgelenmeden sonuç alınamaz.
• Birden fazla hacizde kesintilerin toplanması. m.83/2 açıkça sıra kuralı getirir.
• Sıranın takip edilmemesi. Alacaklı vekili, dosyasının kaçıncı sırada olduğunu bilmeden tahsil beklentisi kuramaz.
• Özel kanunlardaki haciz yasaklarının gözden kaçırılması. m.82/1, mahsus kanunlardaki yasakları saklı tutar.
• İtirazın dava yoluyla ileri sürülmesi. Maaş haczine ilişkin itirazlar şikâyet yoluyla icra mahkemesine yapılır.
• Geçim iddiasının belgesiz ileri sürülmesi. Somut gider ve bakmakla yükümlülük belgeleri olmadan takdir değişmez.
• İşverene bildirim yükümlülüğünün hatırlatılmaması. Borçlu işten ayrıldığında bildirim yapılmazsa alacaklı zaman kaybeder.