Patent ve faydalı model: farklar ve koşullar

Patent ve faydalı model, teknik buluşları koruyan iki ayrı sınai mülkiyet hakkıdır. Aralarındaki fark, korumanın koşullarında ve kapsamındadır. Doğru koruma yolunun seçilmesi, buluşun niteliğine ve ticari stratejiye bağlıdır.

Patentin üç koşulu

SMK m.82/1: teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir.

Üç koşul birlikte aranır:

1. Yenilik. Buluş, tekniğin bilinen durumuna dâhil olmamalıdır.

2. Buluş basamağı. Buluş, ilgili teknik alandaki uzman için tekniğin bilinen durumundan aşikâr biçimde çıkarılamayan bir adım içermelidir.

3. Sanayiye uygulanabilirlik. Buluş, sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir olmalıdır.

Maddedeki "teknolojinin her alanındaki" ifadesi, teknik alan bakımından bir sınırlama bulunmadığını gösterir.

Buluş sayılmayan konular

SMK m.82/2: aşağıda belirtilenler buluş niteliğinde sayılmaz. Sayılanlardan bazıları:

• a) Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler.
• b) Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler.
• c) Bilgisayar programları.

Ancak fıkranın giriş cümlesi kritik bir sınırlama içerir: patent başvurusu veya patentin aşağıda belirtilen konu veya faaliyetlerle ilgili olması hâlinde, sadece bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır.

Bu ifade, sayımın mutlak olmadığını gösterir: kapsam dışında kalan, konu veya faaliyetin kendisidir. Bir buluş, bilgisayar programı içermekle birlikte teknik bir problemi teknik araçlarla çözüyorsa, değerlendirme bu çerçevede yapılır.

(b) bendi iş yöntemlerini kapsam dışında tutar: salt bir iş modeli veya ticari yöntem, patentlenebilir değildir.

(c) bendi yazılım bakımından belirleyicidir. Yazılım, patent yoluyla değil, telif yoluyla korunur: FSEK m.2/1 uyarınca her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ilim ve edebiyat eseridir. Bu nedenle yazılım için doğru koruma yolu FSEK'tir.

Yenilik ve tekniğin bilinen durumu

SMK m.83/1: tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir.

m.83/2 bu kavramın kapsamını çok geniş tutar: tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş veya kullanım ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış olan toplumca erişilebilir her şeyi kapsar.

Bu tanımın unsurları:

• Coğrafi sınır yok: "Dünyanın herhangi bir yerinde".
• Biçim sınırı yok: "Yazılı veya sözlü tanıtım", "kullanım ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış".
• Ölçüt erişilebilirlik: "Toplumca erişilebilir her şey".

Bunun pratikte en önemli sonucu şudur: buluşun başvurudan önce açıklanması, yeniliği ortadan kaldırır. Bir konferansta sunum yapmak, ürünü fuarda sergilemek, bilimsel makale yayımlamak veya internette tanıtmak, kendi buluşunuzun yeniliğini yok edebilir.

Bu nedenle buluş sahibine verilecek ilk tavsiye nettir: başvuru yapılmadan önce buluş açıklanmamalıdır. Zorunlu açıklamalar öncesinde gizlilik sözleşmesi yapılmalıdır.

m.83/3 bir ek kural getirir: başvuru tarihinde veya bu tarihten sonra yayımlanmış olan ve başvuru tarihinden önceki tarihli ulusal patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri tekniğin bilinen durumu olarak dikkate alınır.

Yani henüz yayımlanmamış ancak daha önceki tarihli başvurular da, sonradan yayımlandıklarında yenilik değerlendirmesinde dikkate alınır. Bu, aynı buluş üzerinde yarışan başvurular bakımından önem taşır.

Aynı fıkra, Patent İşbirliği Antlaşması uyarınca ulusal aşamaya giriş yapan başvurular ile Avrupa Patent Sözleşmesi kapsamındaki belirli Avrupa patent başvurularının da bu kapsamda değerlendirileceğini düzenler.

Patent ile faydalı model farkı

Faydalı model, patente göre daha hafif koşullarla korunan bir haktır. Temel fark buluş basamağı koşulundadır: patent için aranan buluş basamağı, faydalı modelde aranmaz.

Bu farkın pratik sonuçları:

Ölçüt	Patent	Faydalı model
Yenilik	Aranır	Aranır
Buluş basamağı	Aranır	Aranmaz
Sanayiye uygulanabilirlik	Aranır	Aranır
Tipik kullanım	Teknik açıdan ileri buluşlar	Mevcut ürünlerde teknik iyileştirmeler

Faydalı model, özellikle mevcut bir ürüne teknik bir iyileştirme getiren ancak buluş basamağı eşiğini aşmayabilecek buluşlar için tercih edilir.

Koruma süreleri de farklıdır ve başvuru tarihinden itibaren hesaplanır; somut dosyada yürürlükteki süreler kontrol edilmelidir.

Her iki hak bakımından da yenilik koşulu aynı katılıkta aranır. Dolayısıyla başvuru öncesi açıklama yasağı, faydalı model için de geçerlidir.

Koruma yolunun seçimi

Bir buluş veya ürün için hangi korumanın uygun olduğu şu sorularla belirlenir:

1. Teknik bir buluş mu? Değilse patent/faydalı model yolu kapalıdır.
2. Bilgisayar programı mı? m.82/2-c uyarınca program buluş sayılmaz; koruma FSEK m.2/1 uyarınca telif yoluyla sağlanır.
3. İş yöntemi mi? m.82/2-b uyarınca plan, kural ve yöntemler buluş sayılmaz.
4. Buluş basamağı var mı? Varsa patent; yoksa faydalı model değerlendirilir.
5. Görünüm mü korunacak? Ürünün görünümü tasarım tesciliyle korunur.
6. Ayırt edici işaret mi? Marka tescili yoluna gidilir (SMK m.4).

Bu sorular birbirini dışlamaz: bir ürün aynı anda patent (teknik çözüm), tasarım (görünüm) ve marka (adı) korumasından yararlanabilir. Yazılım için ise telif koruması esastır.

Tecavüz ve talepler

Patent hakkına tecavüz hâlinde SMK m.149/1'deki talepler ileri sürülür: fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini ve devamındaki talepler.

"Muhtemel tecavüzün önlenmesi" talebi dikkat çekicidir: tecavüz henüz gerçekleşmemiş olsa dahi, muhtemel bir tecavüzün önlenmesi istenebilir.

Patent uyuşmazlıklarında savunmanın en yaygın hattı, patentin hükümsüzlüğünü ileri sürmektir. Bu hâlde tekniğin bilinen durumu araştırılarak yenilik veya buluş basamağı koşulunun tescil anında bulunmadığı ortaya konmaya çalışılır.

Bu nedenle patent başvurusu hazırlanırken tekniğin bilinen durumu araştırması yapılması, hem başvurunun kabul şansını artırır hem de sonraki hükümsüzlük iddialarına karşı hazırlık sağlar.

Usul

Görev. SMK m.156/1 (7251 sayılı Kanunla değişik) uyarınca görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir. Bu mahkemeler kurulmamış yerlerde davalara asliye hukuk ve asliye ceza mahkemeleri bakar.

Kurum kararları. m.156/2 uyarınca Kurumun bu Kanun hükümlerine göre aldığı bütün kararlara karşı açılacak davalarda görevli ve yetkili mahkeme Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir. Patent başvurusunun reddine ilişkin kararlara karşı dava bu mahkemede açılır.

Yetki. m.156/3 uyarınca hak sahibi tarafından üçüncü kişiler aleyhine açılacak davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri veya hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği yahut bu fiilin etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir.

m.156/5 uyarınca üçüncü kişiler tarafından hak sahibi aleyhine açılacak davalarda yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

Örnek senaryo

Bir mühendis, mevcut bir makineye teknik bir iyileştirme getiren bir çözüm geliştirmiştir. Çözümü, başvuru yapmadan önce bir sektör fuarında tanıtmış ve broşür dağıtmıştır. Çözüm kısmen bir yazılım bileşeni içermektedir.

Değerlendirme:

1. Yenilik sorunu. m.83/2 uyarınca tekniğin bilinen durumu, dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş toplumca erişilebilir her şeyi kapsar. Fuarda yapılan tanıtım ve dağıtılan broşür bu kapsamdadır ve yeniliği ortadan kaldırma riski taşır.
2. Sonuç. Bu açıklama nedeniyle buluşun yeni sayılmaması gündeme gelebilir; bu, hem başvurunun reddine hem de tescil edilse dahi sonradan hükümsüzlük iddiasına dayanak oluşturur.
3. Doğru sıralama. Başvuru, tanıtımdan önce yapılmalıydı. Zorunlu görüşmelerde gizlilik sözleşmesi kullanılmalıydı.
4. Yazılım bileşeni. m.82/2-c uyarınca bilgisayar programları buluş sayılmaz; ancak fıkra uyarınca kapsam dışında kalan sadece bu konunun kendisidir. Çözümün teknik yönü ayrıca değerlendirilir.
5. Yazılımın korunması. Yazılım bileşeni, FSEK m.2/1 uyarınca telif korumasından yararlanır. FSEK m.2 son fıkrası uyarınca programın altında yatan düşünce ve ilkeler korunmaz.
6. Patent mi faydalı model mi? Çözüm buluş basamağı içeriyorsa patent; içermiyorsa faydalı model değerlendirilir. Her iki hâlde de yenilik koşulu aynı katılıkta aranır.
7. Araştırma. Başvuru öncesinde tekniğin bilinen durumu araştırması yapılması, hem kabul şansını hem de sonraki savunmayı güçlendirir.
8. Kurum kararına dava. Başvuru reddedilirse, m.156/2 uyarınca dava Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde açılır.

Sık yapılan hatalar

• Başvurudan önce buluşun açıklanması. m.83/2 uyarınca bu, yeniliği ortadan kaldırır; en yaygın ve en telafisi güç hatadır.
• Fuar ve konferans tanıtımlarının masum sanılması. "Toplumca erişilebilir her şey" kapsamındadır.
• Yazılımın patentle korunmaya çalışılması. m.82/2-c uyarınca program buluş sayılmaz; koruma FSEK yoluyladır.
• İş modelinin patentlenmeye çalışılması. m.82/2-b bunu kapsam dışında tutar.
• Faydalı modelde yenilik aranmadığının sanılması. Yenilik her iki hakta da aranır; fark buluş basamağındadır.
• Tekniğin bilinen durumu araştırmasının atlanması. Hükümsüzlük riskini görünmez kılar.
• m.83/3'ün gözden kaçırılması. Henüz yayımlanmamış önceki başvurular da dikkate alınır.
• Kurum kararına karşı davanın yanlış yerde açılması. m.156/2 uyarınca Ankara yetkilidir.