Limited şirkette pay devri ve ortaklıktan çıkma

Limited şirket kişi ortaklığı özellikleri taşıdığından, ortakların değişmesi anonim şirketteki kadar serbest değildir. Pay devri şekil şartlarına ve çoğunlukla genel kurul onayına bağlıdır; ortağın şirketten çıkması veya çıkarılması ise ayrı dava ve usul kurallarına tabidir. Bu kurallar, ortaklar arası uyuşmazlıkların merkezindedir.

Pay devrinin şekli ve şartları (TTK m.595)

Şekil. m.595/1: esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı şekilde yapılır ve tarafların imzaları noterce onanır. Ayrıca devir sözleşmesinde, ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri, rekabet yasağı ağırlaştırılmış veya tüm ortakları kapsayacak biçimde genişletilmişse bu husus; önerilmeye muhatap olma, önalım, geri alım ve alım hakları ile sözleşme cezasına ilişkin koşullar da belirtilir.

Bu şekil şartları geçerlilik şartıdır: noter onayı bulunmayan bir devir sözleşmesi hüküm doğurmaz. Sözlü anlaşma veya noter onayı olmayan adi yazılı sözleşme, pay devrini gerçekleştirmez.

Genel kurul onayı. m.595/2: şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse, esas sermaye payının devri için ortaklar genel kurulunun onayı şarttır. Devir bu onayla geçerli olur. m.595/3: şirket sözleşmesinde başka türlü düzenlenmemişse genel kurul sebep göstermeksizin onayı reddedebilir. m.595/4: şirket sözleşmesiyle sermaye payının devri yasaklanabilir.

Onay süresi. m.595/7: başvurudan itibaren üç ay içinde genel kurul reddetmediği takdirde onayı vermiş sayılır. Yani sessizlik, üç aylık sürenin sonunda onay anlamına gelir.

Ek ödeme ve teminat. m.595/6: şirket sözleşmesinde ek ödeme veya yan edim yükümlülükleri öngörülmüşse, devralanın ödeme gücü şüpheli görüldüğü için ondan istenen teminat verilmemişse, genel kurul, şirket sözleşmesinde hüküm bulunmasa bile onayı reddedebilir.

Ret sonrası çıkış. m.595/5: şirket sözleşmesi devri yasaklamış veya genel kurul onay vermeyi reddetmişse, ortağın haklı sebeple şirketten çıkma hakkı saklı kalır. Bu hüküm, ortağın "sıkışıp kalmasını" önleyen önemli bir güvencedir.

Miras, mal rejimi ve icra yoluyla geçiş

TTK m.596/1: esas sermaye payının miras, eşler arasındaki mal rejimine ilişkin hükümler veya icra yoluyla geçmesi hâllerinde, tüm haklar ve borçlar, genel kurulun onayına gerek olmaksızın, payı iktisap eden kişiye geçer.

Ancak m.596/2: şirket, iktisabın öğrenilmesinden itibaren üç ay içinde payın geçtiği kişiyi onaylamayı reddedebilir; bunun için şirketin, payları kendi veya ortağı ya da kendisi tarafından gösterilen üçüncü bir kişi hesabına, gerçek değeri üzerinden devralmayı payın geçtiği kişiye önermesi şarttır. m.596/3: red kararı, devrin gerçekleştiği günden itibaren geçerli olmak üzere geriye etkilidir; ancak red, bu konudaki kararın verilmesine kadar alınan genel kurul kararlarının geçerliliğini etkilemez. m.596/4: şirket üç ay içinde payın geçişini açıkça ve yazılı olarak reddetmemişse onayını vermiş sayılır.

Örneğin ortağın ölümü hâlinde mirasçılar ortak olur; ancak şirket, üç ay içinde onaylamayı reddedip payı gerçek değeriyle devralmayı önerebilir.

Ortaklıktan çıkma

Şirket sözleşmesine dayalı çıkma. TTK m.638/1: şirket sözleşmesi, ortaklara şirketten çıkma hakkını tanıyabilir; bu hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir.

Haklı sebeple çıkma davası. m.638/2: her ortak, haklı sebeplerin varlığında şirketten çıkmasına karar verilmesi için dava açabilir. Mahkeme istem üzerine, dava süresince, davacının ortaklıktan doğan hak ve borçlarından bazılarının veya tümünün dondurulmasına veya davacı ortağın durumunun teminat altına alınması amacıyla diğer önlemlere karar verebilir.

Haklı sebep örnekleri: şirketin çıkmaz bir duruma girmesi, ortaklar arasında güven ilişkisinin ağır biçimde bozulması, çoğunluğun azınlığa karşı sistematik baskısı, kâr dağıtımından uzun süre yoksun bırakma, devrin yasaklanması veya haksız reddedilmesi gibi hâller. Somut olayda haklı sebebin varlığı mahkemece değerlendirilir; sözleşme veya kanunda bir sayım yoktur.

Çıkmaya katılma. m.639: ortaklardan biri şirket sözleşmesindeki hükme dayanarak çıkma istediği veya haklı sebeplerden dolayı çıkma davası açtığı takdirde, müdürler gecikmeksizin diğer ortakları bundan haberdar eder. Diğer ortaklar, haberin kendilerine ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde kendilerinin de çıkmaya katılacağını müdürlere bildirebilir veya haklı sebeplerle çıkma davasına katılabilir. Çıkan tüm ortaklar, esas sermaye payları ile orantılı olarak eşit işleme tabi tutulurlar.

Ortağın çıkarılması

TTK m.640/1: şirket sözleşmesinde, bir ortağın genel kurul kararı ile şirketten çıkarılabileceği sebepler öngörülebilir. m.640/2: çıkarma kararına karşı ortak, kararın noter aracılığıyla kendisine bildirilmesinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilir. m.640/3: şirketin istemi üzerine ortağın mahkeme kararıyla haklı sebebe dayanılarak şirketten çıkarılması hâli saklıdır.

Genel kurul, ortağın şirketten çıkarılması için mahkemeden istemde bulunma yetkisine de sahiptir (m.616/1-h); yani çıkarma iki yolla gerçekleşebilir: sözleşmede öngörülen sebebe dayanan genel kurul kararı veya mahkeme kararı.

Ortak sıfatına bağlı yükümlülükler

Çıkan ortağın ek ödeme yükümlülüğü sona ermez: TTK m.604/1: şirket, ortağın şirketten ayrılmasının tescil edildiği tarihten itibaren iki yıl içinde iflas etmiş ise, bu eski ortaktan da ek ödeme yükümlülüğünü yerine getirmesi istenir.

Ortaklık sıfatı devam ettiği sürece bağlılık ve rekabet yasağı da geçerlidir: m.613/1-2 uyarınca ortaklar şirket sırlarını korumakla yükümlüdür; şirketin çıkarlarını zedeleyebilecek davranışlarda bulunamazlar; şirket sözleşmesi ortakların şirketle rekabet eden işlemlerden kaçınmasını öngörebilir.

Örnek senaryo

V ve Y, bir limited şirketin iki ortağıdır; V %60, Y %40 paya sahiptir. Şirket sözleşmesinde devir için genel kurul onayı öngörülmüştür. Y, payını Z'ye devretmek istemektedir.

1. Şekil. Y ve Z, devir sözleşmesini yazılı yapar ve imzalarını noterde onaylatır (m.595/1). Noter onayı bulunmayan sözleşme geçerli değildir.
2. Onay. Devir için ortaklar genel kurulunun onayı gerekir (m.595/2). V %60 paya sahip olduğundan tek başına çoğunluğu oluşturur; sebep göstermeksizin reddedebilir (m.595/3).
3. Sessizlik. Başvurudan itibaren üç ay içinde ret kararı çıkmazsa devir onaylanmış sayılır (m.595/7).
4. Ret durumu. V devri reddederse, Y'nin haklı sebeple çıkma hakkı saklıdır (m.595/5). Y, mahkemede çıkma davası açabilir (m.638/2).
5. Dava sırasındaki koruma. Y, dava süresince ortaklıktan doğan bazı hak ve borçlarının dondurulmasını veya diğer tedbirleri isteyebilir (m.638/2).
6. Miras. Y ölürse, payı mirasçılarına genel kurul onayı gerekmeksizin geçer (m.596/1); ancak şirket üç ay içinde onaylamayı reddedip payı gerçek değeri üzerinden devralmayı önerebilir (m.596/2).
7. Çıkarma. Şirket sözleşmesi bir ortağın belirli sebeplerle çıkarılmasını öngörüyorsa, çıkarılan ortak kararın noter aracılığıyla bildirilmesinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilir (m.640/2).

Sık yapılan hatalar

• Noter onayı olmadan pay devretmek. m.595/1 geçerlilik şartıdır.
• Genel kurul onayı almamak. Şirket sözleşmesi aksini öngörmedikçe devir onayla geçerli olur.
• Üç aylık onay sürecini bilmemek. Sessizlik, m.595/7 uyarınca onay anlamına gelir.
• Devrin reddi hâlinde çıkma hakkını unutmak. m.595/5 ortağa haklı sebeple çıkma hakkı bırakır.
• Mirasçının ortaklığını kendiliğinden kesin sanmak. Şirket üç ay içinde onayı reddedip payı gerçek değeriyle devralmayı önerebilir (m.596).
• Çıkma davasında haklı sebebi somutlaştırmamak. Mahkeme somut olgulara göre karar verir.
• Ek ödeme yükümlülüğünün çıkış sonrası devam edebileceğini bilmemek. m.604/1 iki yıl içinde iflas hâlinde eski ortağa başvuru öngörür.
• Çıkarma kararına karşı üç aylık süreyi kaçırmak. m.640/2 iptal davası için süreyi belirler.