Şirketin tür değiştirmesi: anonim ve limited şirket dönüşümü

Şirketin hukuki türünü değiştirmesi, tüzel kişiliğin sona ermesine ve yeniden kurulmasına yol açmadan, şirketin kurumsal yapısının başka bir türe dönüştürülmesidir. Yaygın örnekler anonim şirketin limited şirkete veya limited şirketin anonim şirkete dönüşmesidir. Bu, vergilendirme ve sözleşmesel ilişkiler bakımından süreklilik sağlar.

Temel ilke: şirket devam eder

TTK m.180/1: bir şirket hukuki şeklini değiştirebilir. Yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır.

Bu hüküm, tür değiştirmenin tasfiye ve yeniden kuruluş olmadığını gösterir: şirketin sözleşmeleri, mülkiyetindeki varlıklar ve borçları kendiliğinden yeni tür bünyesinde devam eder; malvarlığının tek tek devri gerekmez. Bu, birleşme ve bölünmeden temel farktır.

Geçerli tür değiştirmeler (m.181)

m.181/1'e göre:

• Sermaye şirketi başka türde bir sermaye şirketine (anonim ↔ limited) veya bir kooperatife dönüşebilir.
• Kollektif şirket bir sermaye şirketine, kooperatife veya komandit şirkete dönüşebilir.
• Komandit şirket bir sermaye şirketine, kooperatife veya kollektif şirkete dönüşebilir.
• Kooperatif bir sermaye şirketine dönüşebilir.

Kollektif ve komandit şirketler arasındaki özel dönüşüm (m.182): kollektif şirket, bir komanditerin girmesi veya bir ortağın komanditer olması hâlinde komandit şirkete; komandit şirket, tüm komanditerlerin çıkması veya komandite olması hâlinde kollektif şirkete dönüşebilir; bu hâlde 180-190. maddeler uygulanmaz.

Ticari işletme. m.194/2: bir ticari işletmenin bir ticaret şirketine dönüşmesi hâlinde 182-193. maddeler kıyasen uygulanabilir; m.194/3: bir ticaret şirketinin ticari işletmeye dönüştürülebilmesi için şirketin paylarının tümü işletmeyi işletecek kişi veya kişilerce devralınmalı ve işletme bu kişiler adına ticaret siciline tescil ve ilan edilmelidir.

Ortakların hakları korunur (m.183)

m.183/1: tür değiştirmede ortakların şirket payları ve hakları korunur. Oydan yoksun paylar için sahiplerine eşit değerde paylar veya oy hakkını haiz paylar verilir. m.183/2: imtiyazlı paylar karşılığında aynı değerde paylar verilir veya uygun bir tazminat ödenir. m.183/3: intifa senetleri karşılığında aynı değerde haklar verilir veya tür değiştirme planının düzenlendiği tarihte gerçek değer ödenir.

Kuruluş hükümleri ve ara bilanço (m.184)

m.184/1: tür değiştirmede yeni türün kuruluşuna ilişkin hükümler uygulanır; ancak sermaye şirketlerinde ortakların asgari sayısına, ayni sermaye konulmasına ve kurucuların şirket sözleşmesini imzalamalarına ilişkin hükümler uygulanmaz. Yani örneğin limited şirkete dönüşürken yeni türün sermaye alt sınırı gibi şartlarının karşılanmış olması gerekir; güncel şartlar kontrol edilmelidir.

m.184/2: bilanço günüyle tür değiştirme raporunun düzenlendiği tarih arasında altı aydan fazla zaman geçmişse veya malvarlığında önemli değişiklik olmuşsa ara bilanço çıkarılır.

Tür değiştirme planı ve raporu

Plan. m.185/1: yönetim organı bir tür değiştirme planı düzenler. Plan yazılıdır ve genel kurulun onayına tabidir. Plan; şirketin tür değiştirmeden önceki ve sonraki ticaret unvanını, merkezini ve yeni türe ilişkin ibareyi, yeni türün şirket sözleşmesini, ortakların tür değiştirmeden sonra sahip olacakları payların sayısını, cinsini ve tutarını içerir.

Rapor. m.186/1: yönetim organı tür değiştirme hakkında yazılı rapor hazırlar. m.186/2: raporda tür değiştirmenin amacı ve sonuçları, yeni türe ilişkin kuruluş hükümlerinin yerine getirildiği, yeni şirket sözleşmesi, ortakların sahip olacakları paylara ilişkin değişim oranı, ek ödeme ve kişisel edim yükümlülükleri ile kişisel sorumluluklar ve yeni tür dolayısıyla doğan yükümlülükler hukuki ve ekonomik yönden açıklanır. m.186/3: tüm ortakların onaylaması hâlinde küçük ve orta ölçekli şirketler raporun düzenlenmesinden vazgeçebilir.

İnceleme hakkı

m.188/1: şirket, tür değiştirme planını, raporunu ve son üç yılın finansal tablolarını, varsa ara bilançoyu, genel kurulda karar alınmasından otuz gün önce merkezinde (halka açık anonim şirketlerde SPK'nın istediği yerlerde) ortakların incelemesine sunar. m.188/2: isteyen ortaklara belgelerin kopyaları bedelsiz verilir; şirket ortakları inceleme hakları hususunda uygun bir şekilde bilgilendirir.

Genel kurul kararı ve nisaplar (m.189)

Yönetim organı tür değiştirme planı ile yeni türün şirket sözleşmesini genel kurula sunar. Tür değiştirme kararı şu nisaplarla alınır:

• Anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde: esas veya çıkarılmış sermayenin üçte ikisini karşılaması şartıyla, genel kurulda mevcut oyların üçte ikisiyle. Limited şirkete dönüştürme hâlinde, ek ödeme veya kişisel edim yükümlülüğü doğacaksa tüm ortakların onayı gerekir (m.189/1-a).
• Bir sermaye şirketinin kooperatife dönüşmesi hâlinde tüm ortakların onayı (m.189/1-b).
• Limited şirketlerde: sermayenin en az dörtte üçüne sahip bulunmaları şartıyla, ortakların dörtte üçünün kararıyla (m.189/1-c).

Nisaplar, ortakların iradesi dışında bir ortaklık yapısı getirilmesini sınırlar: örneğin anonim şirketten limited şirkete dönüşürken pay sahiplerine ek ödeme veya sadakat borcu yükleniyorsa oybirliği aranır.

Kişisel sorumluluk ve iş ilişkileri

m.190/1: ortakların kişisel sorumlulukları hakkında 158. madde (birleşmeden önce doğmuş borçlar için sorumluluk devam eder; istemler kararın ilanından itibaren üç yıl geçince zamanaşımına uğrar) ve iş sözleşmelerinden doğan borçlar hakkında 178. madde uygulanır. Tür değiştirmede tüzel kişilik devam ettiğinden iş sözleşmeleri kendiliğinden devam eder; ancak ortakların sorumluluk rejimi (ör. kollektif → limited) değiştiği için eski borçlar bakımından sorumluluk süreleri önem taşır.

Ortakların dava hakları

Denkleştirme akçesi. m.191/1: ortaklık payları ve hakları gereğince korunmamışsa, her ortak, tür değiştirme kararının Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki ay içinde asliye ticaret mahkemesinden uygun denkleştirme akçesi saptanmasını isteyebilir.

İptal. m.192/1: 134-190. maddelerin ihlâli hâlinde kararın olumlu oy vermemiş ve bunu tutanağa geçirmiş ortaklar, ilandan itibaren iki ay içinde iptal davası açabilir. m.192/3: mahkeme eksikliğin giderilmesi için süre verir; giderilemezse kararı iptal eder.

Sorumluluk. m.193/1: tür değiştirme işlemlerine katılan bütün kişiler, kusurları ile verdikleri zararlardan şirkete, ortaklara ve alacaklılara karşı sorumludur.

Örnek senaryo

D A.Ş., iki ortaklı aile şirketidir ve limited şirkete dönüşmek istemektedir. Yeni şirket sözleşmesinde ortaklara ek ödeme yükümlülüğü öngörülmüştür.

1. Süreklilik. D, tür değiştirmeyle yeni bir şirket olmaz; eski şirketin devamıdır (m.180/1). Sözleşmeleri ve mülkiyeti devam eder.
2. Geçerli dönüşüm. Anonim şirketten limited şirkete dönüşüm sermaye şirketleri arasında olduğundan geçerlidir (m.181/1-a).
3. Plan ve rapor. Yönetim kurulu tür değiştirme planı ile yeni şirket sözleşmesini hazırlar; yazılı rapor düzenler (m.185, m.186). Tüm ortaklar onaylarsa küçük ve orta ölçekli şirket raporu düzenlemekten vazgeçebilir (m.186/3).
4. İnceleme. Plan, rapor ve son üç yılın finansal tabloları genel kuruldan otuz gün önce incelemeye sunulur; tüm ortakların onayı varsa süre uygulamada kısaltılabilir, ancak kanun yalnızca raporun düzenlenmesinden vazgeçmeyi açıkça öngörür (m.188).
5. Nisap. Limited şirkete dönüşüm ek ödeme yükümlülüğü doğuracağından, tüm ortakların onayı gerekir (m.189/1-a). Bir ortak karşı çıkarsa dönüşüm gerçekleşmez.
6. Yeni tür şartları. Yeni türün kuruluş hükümleri (ör. sermaye şartları) yerine getirilmelidir; kurucu imzası ve asgari ortak sayısı aranmaz (m.184/1).
7. Tescil. Tür değiştirme, ticaret siciline tescil ve ilan ile tamamlanır; sonrasında ortaklar iki ay içinde dava haklarını kullanabilir (m.191, m.192).

Sık yapılan hatalar

• Tür değiştirmeyi tasfiye ve yeni kuruluş sanmak. Şirket devam eder (m.180/1).
• Ek ödeme yükümlülüğü doğuracak dönüşümde nisap aramak yerine oybirliği gerektiğini unutmak. m.189/1-a özel şart koyar.
• Yeni türün kuruluş şartlarını kontrol etmemek. Sermaye gibi şartlar yerine getirilmelidir.
• Plan ve raporu genel kuruldan önceki otuz gün içinde sunmamak. m.188/1 inceleme hakkını güvence altına alır.
• Ortakların iki aylık dava haklarını gözden kaçırmak. m.191 ve m.192 ilan tarihinden başlar.
• Ortakların kişisel sorumluluk sürelerini bilmemek. m.158/2 üç yıllık zamanaşımı öngörür.
• Değişen ortaklık haklarını (imtiyaz, intifa) korumamak. m.183 eş değerde hak veya tazminat şartı koyar.
• İş sözleşmelerine zarar verecek yeniden yapılanma yapmak. m.190 iş ilişkileri için m.178 hükümlerine gönderme yapar.