Sermaye artırımı ve rüçhan (yeni pay alma) hakkı

Şirketler büyümek, borçlarını sermayeye çevirmek veya yeni yatırımcı almak için sermayelerini artırır. Sermaye artırımı, mevcut ortakların payını ve oy gücünü etkileyeceğinden, kanun ortakların korunması için özel kurallar koymuştur; bunların en önemlisi rüçhan (yeni pay alma) hakkıdır.

Sermaye artırımı türleri

1. Sermaye taahhüdü yoluyla artırım (nakdi veya ayni): yeni pay çıkarılır ve bedeli taahhüt edilerek ödenir. 2. İç kaynaklardan artırım: şirketin yedek akçelerinin ve serbest fonlarının sermayeye dönüştürülmesi (bedelsiz artırım). 3. Şarta bağlı artırım: tahvil veya benzeri borçlanma araçları sahiplerine veya çalışanlara değiştirme veya alım hakkı tanınmasıyla artırım.

Anonim şirkette sermaye esas sermaye sistemi veya halka açık olmayan şirketlerde kayıtlı sermaye sistemi ile artırılır: TTK m.456/2 uyarınca esas sermaye sisteminde artırıma genel kurul (m.459), kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu (m.460) karar verir.

Genel şartlar (m.456)

m.456/1: iç kaynaklardan yapılan artırım hariç, payların nakdî bedelleri tamamen ödenmediği sürece sermaye artırılamaz. Sermayeye oranla önemli sayılmayan tutarların ödenmemiş olması artırımı engellemez.

m.456/3: artırım, genel kurul veya yönetim kurulu kararı tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilemediği takdirde, genel kurul veya yönetim kurulu kararı ve alınmışsa izin geçersiz hâle gelir. Bu süre, artırımın acele yürütülmesini gerektirir.

m.457/1: yönetim kurulu tarafından sermaye artırımının türüne göre bir beyan imzalanır; beyan, bilgiyi açık, eksiksiz, doğru ve dürüst bir şekilde verme ilkesine göre hazırlanır. m.457/2'ye göre beyanda özellikle, nakdi sermayenin tamamen taahhüt edildiği ve ödenmesi gereken tutarın ödendiği, ayni sermaye ve devralınan aynın değerlemesi, rüçhan hakları sınırlandırılmış veya kaldırılmışsa bunun sebepleri, miktarı ve oranı gibi hususlarda belgeli ve gerekçeli açıklamalar yer alır.

Sermaye taahhüdü yoluyla artırım

Esas sermaye sisteminde (m.459). m.459/1: artırılan sermayeyi temsil eden payların tamamı ya değişik esas sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir. m.459/2: iştirak taahhüdü, yeni pay almaya ilişkin 461. madde çerçevesinde kayıtsız, şartsız ve yazılı yapılır; taahhütnamede artırımın belirtilmesi, payların sayısı, itibari değerleri, cinsleri, peşin ödenen tutar, taahhütle bağlı olunan süre, varsa çıkarma primi ve imza bulunur. m.459/3: nakdi sermaye taahhüdüne, ayni sermaye konulmasına, bedellerin ödenmesine ilişkin kuruluş hükümleri kıyasen uygulanır.

Kayıtlı sermaye sisteminde (m.460). m.460/1: halka açık olmayan bir anonim şirkette, esas sözleşme ile kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayeyi artırma yetkisi yönetim kuruluna tanınmışsa, yönetim kurulu artırımı esas sözleşmedeki yetki sınırları içinde gerçekleştirebilir. Bu yetki en çok beş yıl için tanınabilir. Yönetim kurulunun artırım kararında, artırılan tutar, yeni payların itibari değerleri, cinsleri, rüçhan hakkının sınırlandırılıp sınırlandırılmadığı, kullanılma şartları ve süresi belirtilir (m.460/2).

İç kaynaklardan artırım (m.462)

m.462/1: esas sözleşme veya genel kurul kararıyla ayrılmış ve belirli bir amaca özgülenmemiş yedek akçeler ile kanuni yedek akçelerin serbestçe kullanılabilen kısımları ve mevzuatın izin verdiği fonlar sermayeye dönüştürülerek sermaye iç kaynaklardan artırılabilir. m.462/2: artırılan kısmı karşılayan tutarın şirkette gerçekten var olduğu, onaylanmış yıllık bilanço ve yönetim kurulunun açık ve yazılı beyanıyla doğrulanır; bilanço tarihinden altı aydan fazla zaman geçmişse yeni bir bilanço çıkarılması şarttır.

Bu artırımda yeni bir ödeme yapılmadığı için şirkete nakit girmez; ortakların pay oranı korunur ve bedelsiz pay alırlar.

Şarta bağlı artırım (m.463-470)

m.463/1: genel kurul, yeni çıkarılan tahviller veya benzeri borçlanma araçları nedeniyle alacaklılara veya çalışanlara, esas sözleşmede değiştirme veya alım haklarını kullanmak yoluyla yeni payları edinme hakkı sağlamak suretiyle sermayenin şarta bağlı artırılmasına karar verebilir. m.463/2: sermaye, değiştirme veya alım hakkı kullanıldığı ve sermaye borcu takas veya ödeme yoluyla yerine getirildiği anda ve ölçüde kendiliğinden artar.

Sınır. m.464/1: şartlı olarak artırılan sermayenin toplam itibari değeri sermayenin yarısını aşamaz. m.464/2: yapılan ödeme en az nominal değere eşit olmalıdır. m.466/1: tahvillere bağlı değiştirme ve alım hakları içeren senetler ihraç edildiğinde bunlar önce mevcut payları oranında pay sahiplerine önerilir.

Rüçhan (yeni pay alma) hakkı

Anonim şirkette (m.461). m.461/1: her pay sahibi, yeni çıkarılan payları, mevcut paylarının sermayeye oranına göre alma hakkını haizdir. Bu hak, pay sahibinin şirketteki oy gücünü ve kâr payı oranını koruma güvencesidir; sermaye artırımıyla payı seyrelmez.

Sınırlandırma ve kaldırma. m.461/2: genel kurulun sermayenin artırımına ilişkin kararı ile pay sahibinin rüçhan hakkı, ancak haklı sebepler bulunduğu takdirde ve en az esas sermayenin yüzde altmışının olumlu oyu ile sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir. Özellikle halka arz, işletmelerin, işletme kısımlarının, iştiraklerin devralınması ve işçilerin şirkete katılmaları haklı sebep kabul olunur. Rüçhan hakkının sınırlandırılması ve kaldırılmasıyla hiç kimse haklı görülmeyecek şekilde yararlandırılamaz veya kayba uğratılamaz. Yönetim kurulu, gerekçeleri, primli ve primsiz çıkarmanın sebeplerini ve primin nasıl hesaplandığını bir rapor ile açıklar; bu rapor da tescil ve ilan edilir.

Kullanma süresi. m.461/3: yönetim kurulu yeni pay alma hakkının kullanılabilmesinin esaslarını bir karar ile belirler ve bu kararda pay sahiplerine en az onbeş gün süre verir; karar tescil ve ilan edilir.

Limited şirkette (m.591). m.591/1: şirket sözleşmesinde veya artırma kararında aksi öngörülmemişse, her ortak esas sermaye payı oranında esas sermayenin artırılmasına katılma hakkını haizdir. m.591/2: ortakların yeni payları almaya ilişkin rüçhan hakkı, ancak haklı sebeplerin varlığında ve m.621/1-e'de öngörülen nisapla sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir; işletmelerin, işletme kısımlarının, iştiraklerin devralınması ve işçilerin şirkete katılmaları haklı sebep olabilir. m.591/3: rüçhan hakkının kullanılabilmesi için en az onbeş gün süre verilir. m.590/1: limited şirkette esas sermaye artırımı, şirketin kuruluşuna ilişkin hükümlere ve özellikle ayni sermaye kurallarına uyularak yapılır.

Rüçhan hakkının ihlali ve dava

Rüçhan hakkı ihlal edilerek yapılan artırım kararları, genel kurul kararı olarak iptal edilebilir: TTK m.445-446'ya göre kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı genel kurul kararlarına karşı karar tarihinden itibaren üç ay içinde iptal davası açılabilir. Rüçhan hakkının haklı sebep ve nisap olmaksızın kaldırılması, pay sahibinin kanundan doğan haklarını ortadan kaldırma niteliğinde ise butlan sebebi de tartışılabilir (m.447).

Yönetim kurulu sorumluluğu. Sermaye artırımı beyanının yanlış veya eksik verilmesi, yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna yol açabilir; beyan, belgeli ve gerekçeli olmalıdır.

Örnek senaryo

F A.Ş.'nin sermayesi iki ortak (G %70, H %30) arasında paylaşılmıştır. Şirket yeni yatırımcı I'yı almak için sermayesini artırmak istemekte ve yalnızca I'ya pay çıkarmak için rüçhan haklarının kaldırılmasını önermektedir.

1. Artırım türü. Nakdi sermaye artırımıdır; nakdi payların bedelleri tamamen ödenmiş olmalıdır (m.456/1).
2. Rüçhan hakkı. H'nin (ve G'nin) mevcut oranlarına göre yeni payları alma hakkı vardır (m.461/1). I'ya pay çıkarılması için bu hakkın kaldırılması gerekir.
3. Haklı sebep ve nisap. Rüçhan hakkı ancak haklı sebep bulunursa ve esas sermayenin en az yüzde altmışının olumlu oyuyla kaldırılabilir (m.461/2). G %70'e sahip olduğundan nisabı sağlar; ancak haklı sebebin (örneğin yeni yatırımcı katılımının şirketin iştirakini devralması gibi bir işletme amacıyla bağlantısı) gösterilmesi gerekir.
4. Rapor. Yönetim kurulu, rüçhan hakkının kaldırılmasının gerekçelerini, primli/primsiz çıkarma sebeplerini ve primin nasıl hesaplandığını bir raporla açıklar; rapor tescil ve ilan edilir (m.461/2).
5. H'nin durumu. H'nin payı, haklı sebep olmadan kaldırılan rüçhan nedeniyle haksız yere seyreliyorsa, karar aleyhine üç ay içinde iptal davası açabilir (m.445); ayrıca kararın haklı sebep olmaksızın rüçhan hakkını ortadan kaldırması hâlinde butlan iddiası da ileri sürülebilir. H'nin muhalefetini tutanağa geçirmesi dava ehliyeti bakımından önemlidir (m.446).
6. Kullanım süresi. Rüçhan hakkı kaldırılmasaydı, pay sahiplerine en az on beş gün süre verilerek yeni pay alma hakkı kullandırılacaktı (m.461/3).
7. Tescil. Artırım kararı, kararın alındığı tarihten itibaren üç ay içinde tescil edilmezse geçersiz hâle gelir (m.456/3).

Sık yapılan hatalar

• Rüçhan hakkını haklı sebep ve nisap olmadan kaldırmak. m.461/2 açık şartlar koyar.
• Rüçhan hakkı için on beş günlük süreyi vermemek. m.461/3 ve m.591/3 buna zorunlu tutar.
• Nakdi bedeller tam ödenmeden artırım yapmak. m.456/1 buna izin vermez (iç kaynaklar hariç).
• Üç aylık tescil süresini kaçırmak. m.456/3 uyarınca karar geçersiz hâle gelir.
• İç kaynaklı artırımda güncel bilançoyu sunmamak. Bilanço altı aydan eski olmamalıdır (m.462/2).
• Kayıtlı sermayede yetki süresini beş yıl aşmak. m.460/1 sınır koyar.
• Rüçhan kaldırma raporunu hazırlamamak. Rapor tescil ve ilan edilmelidir.
• Azınlık ortağın muhalefet şerhini tutanağa geçirtmemek. İptal davası için dava ehliyeti bakımından önemlidir (m.446).