Şirket yöneticilerinin sorumluluğu: kusur şartı, kimlere karşı sorumluluk, beş yıllık zamanaşımı (TTK m.553, 560)

Anonim ve limited şirketlerde yönetim görevini üstlenen kişilerin, bu görevi kötüye kullanmaları veya ihmal etmeleri hâlinde sorumluluğu, TTK m.553 ile düzenlenir. Bu düzenleme, şirketin, pay sahiplerinin ve alacaklıların yönetimden kaynaklanan zararlara karşı korunmasını amaçlar.

Sorumluluğun temel şartı: kusur (TTK m.553/1)

Kanun, yönetici sorumluluğunu kusur esasına bağlar: kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde, hem şirkete, hem pay sahiplerine, hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludurlar.

Bu, yöneticilerin her türlü zarardan otomatik olarak sorumlu olmadığı, sorumluluğun ancak kusurlu bir davranış (görevin özenle yerine getirilmemesi, yetkinin aşılması, kanuna veya sözleşmeye aykırı bir işlem yapılması gibi) varlığında doğduğu anlamına gelir.

Sorumluluğun kime karşı doğduğu da önemlidir — kanun üç ayrı muhatap sayar: şirketin kendisi, pay sahipleri ve şirket alacaklıları. Bu, farklı menfaat sahiplerinin kendi zararları için ayrı ayrı dava açabilmesinin temelini oluşturur.

Yetki devrinde sorumluluk sınırı (TTK m.553/2)

Kanun, karmaşık şirket yapılarında görevlerin alt kademelere devredilmesi durumunu da düzenler: kanundan veya esas sözleşmeden doğan bir görevi veya yetkiyi, kanuna dayanarak başkasına devreden organlar veya kişiler, bu görev ve yetkileri devralan kişilerin fiil ve kararlarından sorumlu olmazlar — ancak bir istisna vardır: devralan kişilerin seçiminde makul derecede özen göstermediklerinin ispat edilmesi hâli hariç.

Bu, bir yönetim kurulu üyesinin, belirli bir görevi bir çalışana veya alt yöneticiye devretmesi durumunda, o kişinin sonraki hatalı işlemlerinden otomatik olarak sorumlu tutulmayacağı, ancak o kişiyi özensizce seçmişse (örn. açıkça yetersiz veya güvenilmez birini görevlendirmişse) sorumluluğun devam edebileceği anlamına gelir.

Kontrol dışı olaylardan sorumsuzluk (TTK m.553/3)

Kanun ayrıca genel bir adalet ilkesi koyar: hiç kimse, kontrolü dışında kalan, kanuna veya esas sözleşmeye aykırılıklar veya yolsuzluklar sebebiyle sorumlu tutulamaz. Kanun bu sorumsuzluk durumunun, gözetim ve özen yükümü gerekçe gösterilerek geçersiz kılınamayacağını da vurgular. Yani bir yöneticinin kontrol edemeyeceği bir olaydan dolayı, "gerekli gözetimi göstermedin" denilerek sorumlu tutulması engellenmiştir.

Zamanaşımı: iki ve beş yıl (TTK m.560)

Yönetici sorumluluğu davalarında zamanaşımı, çifte süreli bir yapıya sahiptir: tazminat istemek hakkı,

• Davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl, ve
• Her hâlde, zararı doğuran fiilin meydana geldiği günden itibaren beş yıl

geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu iki süreden önce dolan esas alınır. Kanun ayrıca, sorumluluğu doğuran fiil aynı zamanda cezayı gerektiren bir fiil olup Türk Ceza Kanununa göre daha uzun bir dava zamanaşımına tabi bulunuyorsa, tazminat davasına da bu daha uzun zamanaşımının uygulanacağını belirtir.

Örnek senaryo

Bir anonim şirketin yönetim kurulu üyesi, şirketin kaynaklarını esas sözleşmeye aykırı biçimde, gerekli özeni göstermeksizin riskli bir yatırıma yönlendirir ve şirket bu yüzden ciddi zarara uğrar. Şirket, TTK m.553/1 uyarınca bu üyeye karşı tazminat davası açabilir; dava, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Eğer yönetim kurulu üyesi bu görevi belirli bir konuda bir uzmana devretmişse ve o uzman hatalı bir işlem yapmışsa, yönetim kurulu üyesi ancak o uzmanı özensizce seçtiği ispatlanırsa sorumlu tutulabilir.

Sık yapılan hatalar

• Her şirket zararından yöneticinin otomatik sorumlu olduğunu sanmak. TTK m.553/1 sorumluluğu kusura bağlar; kusursuz bir zarar (örn. öngörülemeyen piyasa koşulları) sorumluluk doğurmaz.
• Yetki devrinde devredenin her zaman sorumlu kalacağını düşünmek. m.553/2 uyarınca devreden, ancak seçimde özensizlik ispatlanırsa sorumlu olur; aksi hâlde devralanın fiillerinden sorumlu değildir.
• İki yıllık zamanaşımı süresini gözden kaçırıp yalnızca beş yıllık süreye güvenmek. İki süreden önce dolan esas alınır; zarar ve sorumlu öğrenildikten sonra iki yıl içinde harekete geçilmezse, beş yıllık süre dolmamış olsa bile hak kaybı yaşanabilir.
• Ceza zamanaşımı daha uzunken genel iki/beş yıllık süreye göre hareket etmek. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyor ve TCK'ya göre daha uzun bir dava zamanaşımına tabiyse, tazminat davasında da bu daha uzun süre uygulanır; bu durumun gözden kaçırılması süre hesabında hataya yol açabilir.
• Kontrol dışı olaylar için "gözetim eksikliği" gerekçesiyle sorumluluk aramak. m.553/3 bu tür bir gerekçelendirmeyi açıkça geçersiz kılar.