Şirket bölünmesi: tam ve kısmi bölünme, sorumluluk ve işçiler

Bölünme, bir şirketin malvarlığının bir veya birden çok bölümünün başka şirketlere aktarılmasıdır. Holding yapılanmalarında, faaliyet kollarının ayrıştırılmasında veya ortakların yollarını ayırmasında kullanılır. Bölünme, malvarlığı bütünlüğünü kanunla bozan bir işlem olduğundan alacaklılar ve ortaklar için sıkı koruma kuralları vardır.

Bölünme türleri (TTK m.159)

TTK m.159/1: bir şirket tam veya kısmi bölünebilir.

a) Tam bölünme: şirketin tüm malvarlığı bölümlere ayrılır ve diğer şirketlere devrolunur. Bölünen şirketin ortakları devralan şirketlerin paylarını ve haklarını iktisap eder. Tam bölünüp devrolunan şirket sona erer ve unvanı ticaret sicilinden silinir.

b) Kısmi bölünme: bir şirketin malvarlığının bir veya birden fazla bölümü diğer şirketlere devrolunur. Bölünen şirketin ortakları devralan şirketlerin paylarını iktisap eder veya bölünen şirket, devredilen malvarlığı bölümlerinin karşılığında devralan şirketlerdeki payları elde ederek yavru şirketini oluşturur. Kısmi bölünmede bölünen şirket varlığını sürdürür.

m.160: sermaye şirketleri ve kooperatifler, sermaye şirketlerine ve kooperatiflere bölünebilir. Şahıs şirketleri bölünemez.

Payların korunması: oranın korunduğu ve korunmadığı bölünme

m.161/1: tam ve kısmi bölünmede şirket payları ve hakları 140. madde uyarınca korunur. m.161/2: devreden şirketin ortaklarına;

• a) Bölünmeye katılan tüm şirketlerde mevcut payları oranında pay tahsis edilirse buna "oranların korunduğu bölünme",
• b) Bazı veya tüm şirketlerde mevcut paylarının oranına göre değişik oranda pay tahsis edilirse buna "oranların korunmadığı bölünme"

denir. Oranın korunmadığı bölünme, ortakların yollarını ayırdığı (örneğin biri bir faaliyeti, diğeri başka faaliyeti alır) işlemlerde kullanılır ve daha yüksek onay nisabı ister (m.173/3: devreden şirkette oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanı).

Bölünme sözleşmesi ve planı

m.166/1: bir şirket, malvarlığının bölümlerini var olan şirketlere devredecekse, yönetim organları tarafından bir bölünme sözleşmesi; m.166/2: yeni kurulacak şirketlere devredecekse yönetim organı bir bölünme planı düzenler. m.166/3: hem sözleşmenin hem planın yazılı olması ve genel kurul tarafından onaylanması şarttır.

İçerik. m.167/1'e göre bölünme sözleşmesi ve planı özellikle şunları içerir: katılan şirketlerin unvanı, merkezi ve türü; aktif ve pasif malvarlığı konularının bölümlere ayrılması ve tahsisi (açık tanımlamayla, taşınmazlar, kıymetli evrak ve maddi olmayan malvarlığı teker teker gösterilerek); payların değişim oranı ve denkleştirme tutarı; imtiyazlı pay ve intifa senedi sahiplerine tanınan haklar; payların bilanço kârına hak kazanma tarihi; devreden şirketin işlemlerinin devralanın hesabına yapılmış sayılacağı tarih; özel menfaatler; ve devralan şirketlere geçen iş ilişkilerinin listesi.

Tahsisi yapılmayan malvarlığı. m.168/1: bölünme sözleşmesinde veya planında tahsisi yapılmayan malvarlığı konuları üzerinde: tam bölünmede devralan tüm şirketlere, kendilerine geçen net aktif malvarlığı oranında paylı mülkiyet hakkı düşer; kısmi bölünmede söz konusu malvarlığı devreden şirkette kalır. m.168/3: tam bölünmeye katılan şirketler, herhangi bir şirkete tahsis edilmeyen borçlardan müteselsilen sorumludur. Bu nedenle sözleşmede hiçbir kalem açıkta bırakılmamalıdır.

Rapor, ara bilanço ve inceleme

Rapor. m.169/1: bölünmeye katılan şirketlerin yönetim organları bölünme hakkında ayrı rapor hazırlar; ortak rapor da geçerlidir. m.169/2: raporda bölünmenin amacı ve sonuçları, değişim oranı ve değerleme özellikleri, ortaklar için doğacak yükümlülükler, bölünmenin işçiler üzerindeki etkileri ile sosyal plan ve alacaklılar üzerindeki etkiler açıklanır.

Ara bilanço. m.165/1: bilanço günüyle bölünme sözleşmesinin imzası veya planın düzenlenmesi arasında altı aydan fazla zaman varsa veya malvarlıklarında önemli değişiklik olmuşsa ara bilanço çıkarılır.

İnceleme. m.171/1: bölünmeye katılan şirketlerden her biri, genel kurulun kararından iki ay önce, merkezlerinde (halka açık şirketlerde SPK'nın uygun gördüğü yerlerde) bölünme sözleşmesini veya planını, raporu ve son üç yılın finansal tablolarını ve faaliyet raporlarını ortakların incelemesine sunar. m.171/2: tüm ortakların onaylaması hâlinde küçük ve orta ölçekli şirketler bu inceleme hakkından vazgeçebilir. m.171/3: suretler bedelsiz verilir. Birleşmedeki otuz günlük süreden farklı olarak bölünmede iki aylık süre aranır.

Genel kurul kararı

m.173/1: 175. maddede öngörülen teminatın sağlanmasından sonra yönetim organları bölünme sözleşmesini veya planını genel kurula sunar. m.173/2: onama kararı 151. maddenin birinci, üçüncü, dördüncü ve altıncı fıkralarındaki birleşme nisaplarına uyularak alınır (anonim şirketlerde sermayenin çoğunluğunu temsil şartıyla oyların dörtte üçü; limited şirketlerde sermayenin en az dörtte üçü ve tüm ortakların dörtte üçünün oyu). m.173/3: oranın korunmadığı bölünmede onama kararı, devreden şirkette oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanıyla alınır.

Alacaklıların korunması

Çağrı. m.174/1: bölünmeye katılan şirketlerin alacaklıları, Ticaret Sicili Gazetesinde ve internet sitesinde yedişer gün aralıklarla üç defa yapılacak ilanla alacaklarını bildirmeye ve teminat verilmesi için istemde bulunmaya çağrılır.

Teminat. m.175/1: şirketler, ilanların yayımı tarihinden itibaren üç ay içinde, istemde bulunan alacaklıların alacaklarını teminat altına almak zorundadır. m.175/2: bölünme ile alacaklıların alacaklarının tehlikeye düşmediğinin ispatı hâlinde teminat yükümlülüğü ortadan kalkar; m.175/3: diğer alacaklıların zarara uğramayacağı anlaşılırsa şirket teminat yerine borcu ödeyebilir.

Sorumluluk. m.176/1: bölünme sözleşmesi veya planıyla kendisine borç tahsis edilen şirket (birinci derecede sorumlu) alacaklıların alacaklarını ifa etmezse, bölünmeye katılan diğer şirketler ikinci derecede müteselsilen sorumlu olur. m.176/2: ikinci derecede sorumlu şirketlerin takip edilebilmesi için, alacağın teminat altına alınmamış olması ve birinci derecede sorumlu şirketin iflas etmiş, konkordato süresi almış, kesin aciz vesikası şartları doğmuş veya merkezi yurt dışına taşınmış olması gerekir. Ortakların kişisel sorumlulukları hakkında m.158 uygulanır (m.177).

İş ilişkileri

m.178/1: tam veya kısmi bölünmede, işçilerle yapılan hizmet sözleşmeleri, işçi itiraz etmediği takdirde, devir gününe kadar bu sözleşmeden doğan bütün hak ve borçlarla devralana geçer. m.178/2: işçi itiraz ederse, hizmet sözleşmesi kanuni işten çıkarma süresinin sonunda sona erer. m.178/3: eski işveren ile devralan, işçinin bölünmeden önce muaccel olmuş alacakları ile sözleşmenin normal olarak sona ereceği veya itiraz sebebiyle sona erdiği tarihe kadar muaccel olacak alacaklarından müteselsilen sorumludur. m.178/5: işçiler, bu alacaklarının teminat altına alınmasını isteyebilir.

Dava hakları

Birleşmedeki gibi, ortaklar bölünmede de: denkleştirme akçesi davası (m.191, ilandan itibaren iki ay) ve iptal davası (m.192, olumlu oy vermemiş ve tutanağa geçirtmiş ortaklar, iki ay) açabilir. m.193: işlemlere katılan bütün kişiler kusurları ile verdikleri zarardan sorumludur.

Örnek senaryo

C A.Ş., iki farklı faaliyeti (inşaat ve enerji) yürütmektedir. Ortaklar M ve N anlaşamamış; M inşaat, N enerji faaliyetini almak istemektedir.

1. Tür. Şirket tam bölünme ile iki yeni şirkete bölünebilir veya kısmi bölünme ile yalnızca enerji kolu devredilebilir. Ortaklar yollarını ayırmak istediğinden oranın korunmadığı bölünme söz konusudur (m.161/2-b).
2. Plan. Yeni şirketler kurulacağı için yönetim organı bir bölünme planı düzenler; plan tüm taşınmazları, kıymetli evrakı ve maddi olmayan varlıkları açık listeyle bölümlere tahsis eder (m.166/2, m.167/1-b).
3. İnceleme. Plan, rapor ve son üç yılın finansal tabloları genel kuruldan iki ay önce incelemeye sunulur (m.171/1).
4. Alacaklı çağrısı ve teminat. Alacaklılar üç ilanla çağrılır; ilandan itibaren üç ay içinde istemde bulunanların alacakları teminat altına alınır (m.174, m.175); ancak genel kurul kararı teminat sağlandıktan sonra alınır (m.173/1).
5. Nisap. Oranın korunmadığı bölünmede onama kararı, devreden şirkette oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanıyla alınır (m.173/3). M ve N birlikte bu oranı sağlıyorsa karar alınabilir.
6. Sorumluluk. Bir borç plana göre yeni enerji şirketine tahsis edilmişse, o şirket birinci derecede sorumludur; alacaklı teminat almamış ve enerji şirketi iflas ederse diğer şirket ikinci derecede müteselsilen sorumlu olur (m.176).
7. İşçiler. Enerji koluna geçen işçilerin hizmet sözleşmeleri, itiraz etmedikleri takdirde yeni şirkete geçer; itiraz eden işçinin sözleşmesi kanuni işten çıkarma süresi sonunda sona erer (m.178).

Sık yapılan hatalar

• Tahsisi yapılmayan malvarlığını bırakmak. Tam bölünmede paylı mülkiyet doğar; borçlar için müteselsil sorumluluk çıkar.
• İnceleme süresini birleşmedeki gibi otuz gün sanmak. Bölünmede iki ay aranır.
• Alacaklı teminatını genel kuruldan sonra sağlamak. m.173/1 önce teminatı ister.
• Oranın korunmadığı bölünmede yüzde doksan nisabını atlamak. m.173/3 açık şart koyar.
• İşçi listesini plana eklememek. m.167/1-i devralan şirketlere geçen iş ilişkilerinin listesini ister.
• İkinci derecede sorumluluğu bilmemek. Katılan tüm şirketler müteselsil sorumlu kalabilir.
• Küçük ortakların iki aylık dava haklarını unutmak. m.191 ve m.192 ilan tarihinden başlar.
• Şahıs şirketini bölmeye çalışmak. m.160 yalnızca sermaye şirketleri ve kooperatiflere izin verir.