Temyiz incelemesinin kapsamı: kimler, hangi kararlar, hangi sebepler

Temyiz, bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin (ve kanunda öngörülen diğer hâllerde ilk derece mahkemelerinin) kararlarının Yargıtay'da hukuka uygunluk yönünden incelenmesidir. İstinaftan farkı: temyiz hukuki denetim yoludur; Yargıtay maddi olayları baştan değerlendirmez. Kurallar HMK m.361-373'tedir.

Hangi kararlar temyiz edilir? (m.361-362)

• Kural (m.361/1): bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinden verilen temyizi kabil nihai kararlar ile hakem kararlarının iptali talebi üzerine verilen kararlara karşı, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir.
• Kazanan taraf (m.361/2): davada haklı çıkmış olan taraf da hukuki yararı bulunmak şartıyla temyiz edebilir (örneğin gerekçenin kendisi aleyhine olması).
• Temyiz edilemeyen kararlar (m.362/1): bölge adliye mahkemelerinin kanunda parasal sınırı geçmeyen davalara ilişkin kararları; kira ilişkisinden doğan bazı davalar ve sulh hukuk mahkemesinin görevine girdiği belirtilen bazı davalar; görev, yetki ve yargı yeri belirlenmesine ilişkin kararlar (m.362/1-c); çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlar; nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin davalar (soybağına ilişkin sonuçlar doğuranlar hariç) gibi kararlar temyiz edilemez. Parasal sınırlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir (HMK Ek Madde 1); güncel tutarlar bu yazıda yer almamaktadır.
• İstinaf sonrası yeni karar (m.362/3, 7589 sayılı Kanunla eklendi): bölge adliye mahkemesinin istinaf başvurusunu kısmen veya tamamen kabul ederek yeniden esas hakkında verdiği kararın kabul edilen ya da reddedilen kısmının miktar veya değeri, m.341/2'deki parasal sınırın üzerindeyse karar temyiz edilebilir; ilk derece kararıyla arasındaki fark bu sınırı aşmıyorsa karara karşı temyiz yoluna başvurulamaz. Fıkra 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla eklenmiştir; yürürlük ve geçiş hükümleri ilgili Kanun metninden ayrıca kontrol edilmelidir.
• Kanun yararına temyiz (m.363): kesin olarak verilen veya istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşen kararlara karşı, yürürlükteki hukuka aykırı bulunduğu ileri sürülerek Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından kanun yararına temyiz istenebilir; bozma kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz (m.363/2).

Temyiz dilekçesi ve başvuru (m.364-366)

Temyiz dilekçe ile yapılır ve karşı tarafın sayısı kadar örnek eklenir (m.364/1). Dilekçede temyiz eden ile karşı tarafın sıfatları, kimlik ve adresleri, vekil ve kanuni temsilciler, temyiz edilen kararın hangi bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinden verildiği, tarihi ve sayısı ile temyiz sebepleri ve talep sonucu bulunur (m.364/2). İstinaf yolundaki başvuru yeri, dilekçenin reddi, cevap, katılma yoluyla başvuru ve feragat hükümleri (m.343-349, m.352) temyizde de kıyas yoluyla uygulanır (m.366/1). Temyiz gideri ve tebliğ masrafları dilekçeyle birlikte peşin alınır; ödenmezse HMK m.344 uygulanır (m.372/2).

İcraya etkisi. Temyiz ve istinaf başvurusu, kararın icrasını kural olarak durdurmaz; icranın geri bırakılması için ayrı talep gerekir (m.367 ve m.350).

Yargıtay incelemesinin kapsamı (m.369)

• Temyiz sebepleriyle bağlı değil (m.369/1): Yargıtay, tarafların ileri sürdükleri temyiz sebepleriyle bağlı olmayıp, kanunun açık hükmüne aykırı gördüğü diğer hususları da inceleyebilir. Yani hukuka aykırılık resen de gözetilir; ancak temyiz edilmeyen kısımlar (örneğin lehe kesinleşen kısım) bakımından usulî müktesep hak sınırları dikkate alınır.
• Dosya üzerinde inceleme (m.369/2): Yargıtay incelemeyi dosya üzerinde yapar. Ancak tüzel kişiliğin feshi veya genel kurul kararlarının iptali, evlenmenin butlanı veya iptali, boşanma veya ayrılık, velayet, soybağı ve kısıtlamaya ilişkin davalarla, kanunda gösterilen parasal sınırı aşan alacak ve ayın davalarında taraflardan biri temyiz veya cevap dilekçesinde duruşma talep etmişse Yargıtayca duruşma günü belirlenir. Duruşma sınırının belirlenmesinde 362. maddenin ikinci fıkrası kıyas yoluyla uygulanır (m.369/3).
• Resen duruşma (m.369/4): Yargıtay, bilgi almak üzere resen de duruşma yapılmasına karar verebilir.
• Süre (m.369/6): duruşma günü kararı verilemeyen işlerin en geç bir ay içinde karara bağlanması zorunludur.

Bozma sebepleri (m.371)

Yargıtay, gerekçe göstererek temyiz olunan kararı kısmen veya tamamen bozar; sebepler (m.371/1):

• a) Hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanmış olması,
• b) Dava şartlarına aykırılık bulunması,
• c) Taraflardan birinin davasını ispat için dayandığı delillerin kanuni bir sebep olmaksızın kabul edilmemesi,
• ç) Karara etki eden yargılama hatası veya eksiklikleri bulunması.

Bozmadan sonra: uyma ve direnme (m.373)

• Bölge adliye mahkemesi kararı bozulursa (m.373): başvurunun esastan reddi kararı bozulmuşsa bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılarak dosya ilk derece mahkemesine gönderilir; bölge adliye mahkemesinin düzelterek veya yeniden esas hakkında verdiği karar bozulursa dosya ilgili bölge adliye mahkemesine gider.
• Uyma: bozmaya uygun karar verildiğinde bu karara karşı yeniden temyiz yoluna başvurulabilir (m.373/4).
• Direnme (m.373/5): ilk derece veya bölge adliye mahkemesi kararında direnirse ve bu karar temyiz edilirse inceleme kararına direnilen daire tarafından yapılır; daire direnmeyi yerinde görürse kararını düzeltir, görmezse dosyayı Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna gönderir.
• İkinci bozma (m.373/6): davanın esastan reddi veya kabulünü içeren bozmaya uyularak verilen kararın önceki bozmayı ortadan kaldıracak şekilde yeniden bozulması üzerine alt mahkemece verilen kararın temyiz incelemesi her hâlde Hukuk Genel Kurulunca yapılır.
• Tebliğ (m.372/1): bozma ve onama kararları mahkeme yazı işleri müdürü tarafından derhâl taraflara tebliğ edilir.

İyi bir temyiz dilekçesinin planı

1. Süre: tebliğden itibaren iki hafta; süre ve harç kontrolü (m.361/1, m.372/2).
2. Kararın temyize elverişli olup olmadığı: parasal sınır ve karar türü (m.362).
3. Sebepler: hukukun yanlış uygulanması, dava şartı noksanı, delillerin reddi, yargılama eksikliği gibi m.371 sebeplerine dayanın; maddi olayları baştan tartışmak yerine hukuka aykırılığı gösterin.
4. Duruşma talebi: duruşma hakkı olan davalarda dilekçede açıkça duruşma isteyin (m.369/2).
5. Talep sonucu: kararın bozulmasını açıkça isteyin.

Örnek senaryo

I, bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinin verdiği ve parasal temyiz sınırının üzerindeki alacak davası kararını 10 Mayıs'ta tebliğ almıştır. Kararın gerekçesinde sözleşmenin yanlış yorumlandığını düşünmektedir.

1. Temyiz edilebilirlik. Karar temyize elverişlidir (m.361, m.362).
2. Süre. Temyiz süresi tebliğden itibaren iki haftadır; 24 Mayıs'a kadar başvurulur (m.361/1).
3. Dilekçe. I, kararın hangi daireden, hangi tarihte ve hangi sayıyla verildiğini ve temyiz sebeplerini yazar (m.364/2).
4. Sebep. "Hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanması" (m.371/1-a) gerekçesi açıkça yazılır.
5. Duruşma. Alacak davasında parasal duruşma sınırı aşılıyorsa I, dilekçesinde duruşma talep eder (m.369/2).
6. İnceleme. Yargıtay, temyiz sebepleriyle bağlı olmaksızın kanunun açık hükmüne aykırı diğer hususları da inceler (m.369/1).
7. Bozma. Yargıtay sözleşmenin yanlış uygulandığını görürse kararı bozar ve dosya bölge adliye mahkemesine gönderilir (m.373/2).
8. Direnme. Mahkeme bozmaya direnirse, inceleme direnilen dairece yapılır; daire direnmeyi yerinde görmezse Hukuk Genel Kuruluna gider (m.373/5).

Sık yapılan hatalar

• Temyiz edilemeyen bir karara temyiz yolu aramak. m.362 istisnaları önceden kontrol edilmelidir.
• Maddi olay tartışmasına girmek. Temyiz hukuka uygunluk denetimidir.
• Duruşma talebini dilekçede belirtmemek. Duruşma hakkı dilekçede talep edilmelidir (m.369/2).
• Temyiz giderini ödememek. m.344 hükmü uygulanır (m.372/2).
• Kanun yararına temyiz ile olağan temyizi karıştırmak. Kanun yararına bozma taraflar için sonuç doğurmaz (m.363/2).
• Kazanan tarafın gerekçe aleyhine temyiz hakkını bilmemek. Hukuki yarar varsa temyiz edilebilir (m.361/2).
• Bozma sonrası sürecin yeni kanun yolları olduğunu unutmak. Bozmaya uyma kararı temyiz edilebilir (m.373/4).
• Yargıtay kararına karşı ilave başvuru sanmak. Bozma ve onama kararlarına karşı olağan yol yoktur; ancak karar düzeltme veya yargılamanın iadesi gibi diğer yollar ayrıca değerlendirilir.