Ticari satımda ayıp ihbarı: iki gün, sekiz gün ve seçimlik haklar

Tacirler arasındaki satışlarda ayıplı mal uyuşmazlıkları, çok kısa ihbar süreleri nedeniyle sık sık hak kaybıyla sonuçlanır. Ticari satımda alıcıdan basiretli bir tacir gibi hareket etmesi beklenir (TTK m.18/2); bu nedenle malı hemen incelemek ve ayıbı süresinde bildirmek zorunludur. Bu yazı, ticari satımda ayıp ihbarının süre ve şekil kurallarını, alıcının haklarını ve zamanaşımını özetler.

Ticari satımın kapsamı

TTK m.23/1: bu maddedeki özel hükümler saklı kalmak şartıyla, tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde de Türk Borçlar Kanununun satış sözleşmesi ile mal değişim sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. Yani ticari satımda temel kurallar TBK'dan gelir; TTK m.23 yalnızca özel sonuçlar getirir.

Ticari iş karinesi. m.19/1: bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır; gerçek kişi tacir, işlem anında bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirmişse veya işin ticari sayılmasına durum elverişli değilse borç adi sayılır. m.19/2: taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler diğeri için de ticari iş sayılır. Ayıp ihbar sürelerinin kısalığı, satışın ticari olmasına bağlı olduğundan bu karine önemlidir.

Kısmi teslim. m.23/1-a: satış sözleşmesinin kısım kısım yerine getirilmesi mümkünse veya alıcı çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul etmişse, sözleşmenin bir kısmının yerine getirilmemesi durumunda alıcı haklarını yalnızca teslim edilmemiş kısım hakkında kullanabilir; ancak o kısmın teslim edilmemesi dolayısıyla sözleşmeden beklenen yarar elde edilemiyorsa alıcı sözleşmeyi feshedebilir.

Alıcının temerrüdü. m.23/1-b: alıcı mütemerrit olduğu takdirde satıcı, malın satışına izin verilmesini mahkemeden isteyebilir; mahkeme satışın açık artırma yoluyla veya yetkilendirilen kişi aracılığıyla yapılmasına karar verir; satış giderleri düşüldükten sonra kalan para alıcı adına bankaya (banka yoksa notere) bırakılır ve alıcıya hemen ihbar edilir.

Ayıp ihbarı: ticari satımda özel süreler

TTK m.23/1-c:

• Ayıbın teslim sırasında açıkça belli olması hâlinde: alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmelidir.
• Ayıbın açıkça belli olmaması hâlinde: alıcı malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmekle ve bu inceleme sonucunda malın ayıplı olduğu ortaya çıkarsa, haklarını korumak için durumu bu süre içinde satıcıya ihbarla yükümlüdür.
• Diğer durumlarda: TBK m.223/2 uygulanır.

Bu iki süre, tüketici satışlarındaki uzun sürelerle kıyaslanamaz ölçüde kısadır; kaçırılması hak kaybı doğurur.

Genel kural (TBK m.223). m.223/1: alıcı, devraldığı satılanın durumunu işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmek ve satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde ona bildirmek zorundadır. m.223/2: alıcı gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal ederse satılanı kabul etmiş sayılır. Ancak olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayacak bir ayıp bulunması hâlinde bu hüküm uygulanmaz; bu tür ayıp sonradan anlaşılırsa hemen satıcıya bildirilmelidir; bildirilmezse satılan bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır.

Ayıp kavramı. TBK m.219/1: satıcı, bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmaması sebebiyle sorumlu olduğu gibi, nitelik veya niteliği etkileyen niceliğe aykırı olan, kullanım amacı bakımından değerini ve alıcının beklediği faydaları ortadan kaldıran veya önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki veya ekonomik ayıpların bulunmasından da sorumludur. m.219/2: satıcı, ayıpların varlığını bilmese bile sorumludur.

İhbarın şekli ve ispatı

Tacirler arasında ihbar ve ihtarların şekli TTK m.18/3'te düzenlenmiştir: diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarlar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır. Bu düzenleme, ayıp ihbarının kanıtlanabilir bir yolla yapılması gerektiği anlamına gelir; düz e-posta veya telefon konuşması, ispat bakımından risklidir. Uygulamada mahkemeler, ayıp ihbarının içeriğinde ayıbın niteliğinin açıkça belirtilmesini ve ihbarın süresinde yapıldığının ispatını ister.

Ayıbın tespiti. TBK m.226/2: alıcı, satılanın durumunu gecikmeksizin usulüne göre tespit ettirmekle yükümlüdür; yaptırmazsa ileri sürdüğü ayıbın, satılanın kendisine ulaştığı zamanda var olduğunu ispat yükü alıcıya düşer. Bu nedenle mahkemeden delil tespiti (bilirkişi incelemesi) istemek, ispat bakımından önemli bir adımdır. m.226/1: başka yerden gönderilen satılanın ayıplı olduğunu ileri süren alıcı, o yerde satıcının temsilcisi yoksa, satılanın korunması için gerekli önlemleri geçici olarak almakla yükümlüdür. m.226/3: satılanın kısa zamanda bozulma tehlikesi varsa, alıcı onu mahkeme aracılığıyla sattırmaya yetkili, hatta satıcının yararı gerektiriyorsa sattırmakla yükümlüdür.

Alıcının seçimlik hakları (TBK m.227)

Satıcının ayıptan sorumlu olduğu hâllerde alıcı şu seçimlik haklardan birini kullanabilir:

• 1. Satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme,
• 2. Satılanı alıkoyup ayıp oranında bedelde indirim isteme,
• 3. Aşırı masraf gerektirmiyorsa, masrafları satıcıya ait olmak üzere ücretsiz onarım isteme,
• 4. İmkân varsa, satılanın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini isteme.

Ayrıca genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır. m.227/3: satıcı, alıcıya aynı malın ayıpsız bir benzerini hemen vererek ve uğradığı zararın tamamını gidererek seçimlik hakların kullanılmasını önleyebilir. m.227/5: satılanın değerindeki eksiklik satış bedeline çok yakınsa, alıcı yalnızca dönme veya ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini kullanabilir.

Dönmenin sonuçları (m.229). Sözleşmeden dönen alıcı satılanı, elde ettiği yararlarla birlikte geri verir; satıcıdan ödediği bedelin faiziyle geri verilmesini, yargılama giderleri ve satılan için yapılan giderlerin ödenmesini ve doğrudan zararının giderilmesini isteyebilir; satıcı kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe diğer zararları da giderir.

Birden çok mal. m.230/1: birden çok mal birlikte satılıp bazıları ayıplı çıkarsa dönme hakkı ayıplı çıkanlar için kullanılır; ancak ayıplı parça önemli zarar vermeksizin ayrılamıyorsa dönme satılanın tamamını kapsar.

Sorumsuzluk anlaşmaları ve ağır kusur

TBK m.221: satıcı satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurluysa, ayıptan sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan her anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. m.225: ağır kusurlu satıcı, ayıbın süresinde bildirilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kısmen de olsa kurtulamaz; satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplar bakımından da aynı hüküm geçerlidir. Bu iki hüküm, ticari satımdaki kısa sürelere karşı önemli bir dengeleyicidir: satıcı ağır kusurluysa süre savunması işlemez.

Alıcının bildiği ayıplar. m.222/1: satıcı, satış sözleşmesinin kurulduğu sırada alıcı tarafından bilinen ayıplardan sorumlu değildir. m.222/2: alıcının yeterince gözden geçirmekle görebileceği ayıplardan da, ancak böyle bir ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumlu olur.

Zamanaşımı

TBK m.231/1: satıcı daha uzun süre için üstlenmedikçe, satılanın ayıbından doğan sorumluluğa ilişkin her türlü dava, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile, satılanın alıcıya devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Alıcının, satılanın kendisine devrinden başlayarak iki yıl içinde bildirdiği ayıptan doğan def'i hakkı bu sürenin geçmesiyle ortadan kalkmaz. m.231/2: satıcı satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurluysa iki yıllık zamanaşımından yararlanamaz.

Dava ve usul

Tacirler arasındaki satıştan doğan uyuşmazlıklar ticari davadır (TTK m.4/1) ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (m.5/1). Miktar belirli bir para alacağı, tazminat gibi taleplerde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A-1). Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (m.5/A-2). Ayıptan doğan bedel iadesi, indirim ve tazminat talepleri çoğunlukla bu kapsama girer; dönme gibi para alacağı olmayan taleplerde ise durum ayrıca değerlendirilir.

Örnek senaryo

Z Ltd. Şti., bir tedarikçiden 500 adet makine parçası almıştır. Teslim sırasında paketlerin dışında hasar görülmemiş; on gün sonra parçaların bir bölümünün üretim hatasıyla çalışmadığı anlaşılmıştır.

1. Ticari satım. İki taraf da tacir olduğundan TTK m.23 uygulanır.
2. Ayıp açıkça belli miydi? Paketlerde dış hasar yoksa ayıp teslimde açıkça belli değildir; bu nedenle sekiz gün içinde inceleme ve ihbar zorunluydu (m.23/1-c).
3. Süre. Ayıp on gün sonra ortaya çıktığından, sekiz gün geçmiştir. Ancak ayıp olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayan türden ise (ör. içten kaynaklı üretim hatası), TBK m.223/2 uyarınca durum farklıdır: ayıp sonradan anlaşılınca hemen bildirilmelidir.
4. İhbar şekli. Z, ayıbı öğrendiği anda noter veya kayıtlı elektronik posta ile ihbarda bulunur (TTK m.18/3).
5. Delil. Z, delil tespiti yaptırarak ayıbın teslim tarihinde mevcut olduğunu bilirkişi raporuyla ispatlamaya çalışır (TBK m.226/2).
6. Ağır kusur. Tedarikçi bu hatayı bildiği hâlde sattıysa, ağır kusur nedeniyle sorumsuzluk anlaşması ve süre savunması işlemez (TBK m.221, m.225).
7. Talep. Z, sözleşmeden dönme, indirim, ücretsiz onarım veya ayıpsız benzeriyle değiştirme seçimlik haklarından birini kullanır; ayrıca tazminat da isteyebilir (TBK m.227).
8. Dava öncesi. Para alacağı talep edilecekse arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A). Süre: teslimden itibaren iki yıl içinde dava açılmalıdır (TBK m.231/1).

Sık yapılan hatalar

• Malı teslim alınca hemen incelememek. Ticari satımda iki veya sekiz günlük süre işler (m.23/1-c).
• İhbarı düz e-postayla yapmak. TTK m.18/3 kanıtlanabilir yol (noter, kayıtlı elektronik posta vb.) ister.
• Ayıbı ihbar ederken içeriğini belirsiz bırakmak. Ayıbın niteliği açık yazılmalıdır.
• Delil tespiti yaptırmamak. Ayıbın teslimde mevcut olduğunun ispatı alıcıya düşebilir.
• Ağır kusur savunmasını unutmak. Satıcı ağır kusurluysa ihbar süresi ve sorumsuzluk kaydı işlemez.
• Seçimlik hakları karıştırmak. Dönme, indirim, onarım ve değiştirme farklı sonuçlar doğurur.
• İki yıllık zamanaşımını kaçırmak. TBK m.231 süreyi devir tarihinden başlatır.
• Arabuluculuk şartını atlamak. Para alacağı davalarında dava şartıdır (TTK m.5/A).