Ticari alacak davası: görevli mahkeme asliye ticaret, dava şartı arabuluculuk (TTK m.4, 5, 5/A)

Bir ticari ilişkiden doğan alacağın dava yoluyla tahsil edilmesi gerektiğinde, doğru mahkemeyi bulmak ve doğru usul adımlarını izlemek, davanın başında zaman kaybını önler. TTK m.4, 5 ve 5/A, bu sürecin temel çerçevesini çizer.

Ticari dava tanımı (TTK m.4)

TTK m.4/1, ticari dava kavramını geniş bir kapsamda tanımlar: her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ve çekişmesiz yargı işleri, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın, aşağıdaki kaynaklardan doğuyorsa ticari dava sayılır:

• TTK'nın kendisinde düzenlenen hususlar,
• TMK'nın rehin karşılığında ödünç verme işiyle uğraşanlar hakkındaki hükümleri,
• TBK'nın işletme devri/birleşmesi, rekabet yasağı, yayın sözleşmesi, kredi mektubu, komisyon sözleşmesi, ticari temsilciler, havale, saklama sözleşmeleri gibi belirli hükümleri,
• Fikrî mülkiyet hukukuna dair mevzuat,
• Borsa, sergi, panayır, pazar, antrepo gibi ticarete özgü yerlere ilişkin özel hükümler,
• Bankalara ve diğer kredi/finansal kurumlara ilişkin düzenlemeler.

Bu geniş tanımın önemli bir sonucu: bir uyuşmazlığın ticari dava sayılması için tarafların tacir olması şart değildir — belirleyici olan, uyuşmazlığın konusunun yukarıdaki alanlardan birine girmesidir.

Görevli mahkeme: asliye ticaret (TTK m.5)

TTK m.5/1, kira alacağı davalarındaki HMK m.4 kuralına benzer bir mantıkla, dava değerine bakılmaksızın bir görev kuralı koyar: aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın, asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevlidir.

Asliye ticaret mahkemesi bulunan yerlerde kanun ayrıca bir yoğunlaştırma kuralı koyar (m.5/2): normalde asliye hukuk mahkemesinin görevi içinde sayılabilecek, ama TTK m.4 hükmünce ticari sayılan davalar ile özel hükümler uyarınca ticaret mahkemesinde görülecek diğer işler de, o yerde asliye ticaret mahkemesi varsa, orada görülür. Bir yerde birden çok asliye ticaret mahkemesi varsa, iş durumunun gerektirdiği hâllerde bunlardan biri veya birkaçı münhasıran deniz ticaretine ve deniz sigortalarına ilişkin davalara bakmakla görevlendirilebilir.

Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde ise farklı bir kural geçerlidir (m.5/4): böyle bir yerde açılan bir ticari davada, görev kuralına (yani m.5/1'deki asliye ticaret mahkemesi kuralına) dayanılmamış olması, görevsizlik kararı verilmesini gerektirmez — dava, o yerin asliye hukuk mahkemesinde devam eder. Ayrıca asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk ve diğer hukuk mahkemeleri arasındaki ilişki bir görev ilişkisidir ve buna göre göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır (m.5/3).

Dava öncesi adım: arabuluculuk (TTK m.5/A)

Konusu bir miktar para olan bir ticari alacak davası açılmadan önce, TTK m.5/A uyarınca arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (bu kuralın kapsamı ve arabulucunun süre sınırları için bkz. ayrı rehber: ticari davalarda arabuluculuk). Bu adım atlanırsa, açılan dava usulden reddedilir.

Dava hazırlığında dikkat edilecekler

Bir ticari alacak davası açmadan önce şu sıra izlenmelidir:

1. Uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olup olmadığının TTK m.4 kapsamında değerlendirilmesi,
2. Talebin konusu para ise, dava açmadan önce arabulucuya başvurulması (TTK m.5/A),
3. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, o yerde asliye ticaret mahkemesi varsa orada, yoksa yargı çevresindeki asliye hukuk mahkemesinde dava açılması — alacağın miktarı ne olursa olsun bu görev kuralı değişmez.

Örnek senaryo

Bir tacir, başka bir tacire sattığı mal bedelini tahsil edemez. Bu, her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili bir alacak uyuşmazlığı olduğu için TTK m.4 uyarınca ticari dava niteliğindedir. Talep konusu bir miktar para olduğundan, tacir önce TTK m.5/A uyarınca arabulucuya başvurur. Arabuluculukta anlaşma sağlanamayınca, tacir davasını bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açar; alacağın tutarı yüksek olsa da düşük olsa da görevli mahkeme değişmez. Bulunduğu ilçede asliye ticaret mahkemesi yoksa, tacir davayı doğrudan asliye hukuk mahkemesinde açabilir; görev kuralına dayanılmamış olması tek başına görevsizlik kararı gerektirmez, dava orada devam eder (m.5/4).

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca tacirler arasındaki uyuşmazlıkların ticari dava sayıldığını sanmak. TTK m.4/1 açıkça "tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın" der; belirleyici olan uyuşmazlığın konusudur.
• Alacak tutarı düşük diye sulh hukuk mahkemesinde dava açmak. TTK m.5/1 uyarınca ticari davalarda görevli mahkeme, tutara bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesidir (kira alacağı davalarındaki sulh hukuk kuralıyla karıştırılmamalıdır).
• Asliye ticaret mahkemesi bulunan bir yerde davayı asliye hukukta açmaya çalışmak. m.5/2 uyarınca böyle bir yerde TTK m.4 kapsamındaki ticari sayılan davalar da asliye ticaret mahkemesinde görülür.
• Asliye ticaret mahkemesi olmayan yerde açılan davanın otomatik olarak reddedileceğini sanmak. m.5/4 açıkça görev kuralına dayanılmamış olmanın görevsizlik kararı gerektirmediğini, davanın asliye hukukta devam edeceğini söyler.
• Para alacağı dışındaki ticari taleplerde de arabuluculuğu dava şartı sanmak. TTK m.5/A yalnızca parasal alacak/tazminat/itirazın iptali/menfi tespit/istirdat davalarını kapsar.
• Arabuluculuk aşamasını atlayıp doğrudan dava açmak. Kapsam dahilindeki parasal alacak taleplerinde bu, davanın usulden reddine yol açar.