Aciz vesikası nedir, hangi hakları verir?

Aciz vesikası, alacaklının alacağını tahsil edemediğini resmen belgeleyen ve ona bir dizi özel hak sağlayan belgedir. Uygulamada çoğunlukla "işe yaramaz bir kâğıt" olarak görülür; oysa tasarrufun iptali davası açma hakkı yalnızca bu belgeye bağlanmıştır ve bu, çoğu dosyada tahsilin tek yoludur.

İki tür aciz vesikası

Kanun iki farklı belgeyi aynı sonuca bağlar.

Kesin aciz vesikası. İİK m.143/1 (17/7/2003 tarihli 4949 sayılı Kanunla değişik): alacaklı alacağının tamamını alamamış ve aciz vesikası düzenlenmesi için gerekli şartlar yerine gelmişse, icra dairesi kalan miktar için hemen bir aciz vesikası düzenleyip alacaklıya ve bir suretini de borçluya verir; bu belgeler hiçbir harç ve vergiye tâbi değildir.

Aynı fıkra bir sicil öngörür: aciz vesikasının bir nüshası, her il merkezinde Adalet Bakanlığınca tespit edilen icra dairesi tarafından tutulan özel sicile kaydedilmek üzere gönderilir. Aciz vesikası sicili alenidir.

Sicilin aleni olması, ticari ilişki kurulmadan önce karşı tarafın aciz vesikası kaydının bulunup bulunmadığının araştırılabilmesi anlamına gelir.

Haciz tutanağının aciz vesikası hükmü. İİK m.105/1: haczi kabil mal bulunmazsa haciz tutanağı 143 üncü maddedeki aciz vesikası hükmündedir.

m.105/2: icraca takdir edilen kıymete göre haczi kabil malların kifayetsizliği anlaşıldığı surette dahi tutanak muvakkat aciz vesikası yerine geçerek alacaklıya 277 nci maddede yazılı hakları verir.

Bu ikinci fıkra pratikte çok kullanılır: haciz yapılmış ancak bulunan malların alacağı karşılamayacağı anlaşılmışsa, ayrıca bir belge beklemeye gerek kalmadan tutanak muvakkat aciz vesikası niteliği kazanır ve tasarrufun iptali davası açma hakkı doğar.

Bu nedenle haciz mahallinde tutanağın nasıl düzenlendiği önem taşır: mal bulunamadığının veya bulunan malların değerinin alacağı karşılamadığının tutanağa açıkça yazılması sağlanmalıdır.

Hukuki sonuçları

İİK m.143/2: bu vesika ile 105 inci maddedeki vesika borcun ikrarını mutazammın senet mahiyetinde olup alacaklıya 277 nci maddede yazılı hakları verir.

İki ayrı sonuç doğar.

1. Borç ikrarını içeren senet niteliği. Belge, borcun ikrarını içeren bir senet sayılır. Bu, İİK m.68/1 bakımından önemlidir: itirazın kaldırılması yolu, imzası ikrar edilen veya noterlikçe tasdik edilen borç ikrarını içeren bir senede dayanan takipler için açıktır. Aciz vesikası bu niteliği taşıdığından, ileride yapılacak bir takipte itiraz edilmesi hâlinde itirazın kaldırılması yolu kullanılabilir.

2. Tasarrufun iptali davası hakkı. m.277 uyarınca iptal davasını elinde muvakkat yahut kati aciz vesikası bulunan her alacaklı açabilir. Bu belge olmadan dava açılamaz.

İkinci sonuç, aciz vesikasının asıl değeridir. Borçlu malvarlığını yakınlarına devrederek tahsili imkânsız kılmışsa, alacaklının tek yolu İİK m.277 vd. uyarınca bu devirleri iptal ettirmektir ve bunun kapısı aciz vesikasıdır.

Faiz yasağı

İİK m.143/4: aciz vesikasında yazılı alacak miktarı için faiz istenemez.

Bu, alacaklı bakımından önemli bir sınırlamadır: belgedeki tutar dondurulur ve üzerine faiz işletilemez.

m.143/5 bunu tamamlar: kefiller, müşterek borçlular ve borcu tekeffül edenler bu miktar için vermeye mecbur oldukları faizlerden dolayı borçluya rücu edemezler.

Yani kefil, alacaklıya faiz ödemiş olsa dahi bu faizi asıl borçludan isteyemez.

Faiz yasağı, aciz vesikası alınmasının bir maliyeti olarak değerlendirilmelidir. Buna karşılık tasarrufun iptali davası açma imkânı, çoğu dosyada bu maliyetten çok daha değerlidir.

Yeniden takip kolaylığı

İİK m.143/3: alacaklı aciz vesikasını aldığı tarihten bir sene içinde takibe teşebbüs ederse yeniden ödeme emri tebliğine lüzum yoktur.

Bu, usul ekonomisi sağlayan bir hükümdür. Bir yıl içinde yeni takip başlatılırsa ödeme emri tebliği aşaması atlanır; borçlunun yeniden itiraz etme imkânı doğmaz ve takip doğrudan haciz aşamasından yürütülür.

Bu bir yıllık süre takvime işlenmelidir: borçlunun yeni mal edindiği öğrenildiğinde, süre içindeyse takip çok daha hızlı ilerler.

İflasta aciz vesikası

İİK m.251/1: idare, paraları dağıtırken alacağının tamamını alamamış olan her alacaklıya ödenmemiş miktar için aciz vesikası verir. Vesikada müflisin alacağı kabul veya reddettiği yazılır. Kabul hâlinde vesika 68 inci maddenin 1 inci fıkrasında yazılı senet mahiyetinde olur.

m.251/2 (17/7/2003 tarihli 4949 sayılı Kanunla değişik) iflasa özgü bir sınır getirir: m.196 hükmü saklı kalmak kaydıyla aciz vesikası m.143'teki hukukî sonuçları doğurur. Fakat, müflis yeni mal iktisap etmedikçe hakkında yeniden takip talebinde bulunulamaz.

Müflis, bu yeni takip üzerine kendisine gönderilen ödeme emrine yeni mal iktisap etmediği yolunda itiraz ederse, ihtilaf icra mahkemesinde genel hükümler ve basit yargılama usulüne göre karara bağlanır.

Aynı fıkraya eklenen cümle bir dolanma yolunu kapatır: müflise yeni mal iktisap etmediği itirazında bulunma imkânını sağlamak niyetiyle üçüncü kişinin hak sahibi kılındığı ama müflisin fiilen tasarruf ettiği mallar, üçüncü kişi bu durumu biliyor veya bilmesi gerekiyorsa, yeni mal sayılır.

Bu hüküm, müflisin mallarını kâğıt üzerinde başkasının adına göstererek "yeni malım yok" savunması yapmasını engeller. Fiilî tasarruf ölçütü esas alınır.

Alacaklı vekilinin kontrol listesi

Aciz vesikası bakımından dosyada yapılması gerekenler:

1. Haciz tutanağının içeriği. Mal bulunamadığı veya bulunan malların yetersiz olduğu tutanağa açıkça yazdırılmalıdır (m.105).
2. Belgenin alınması. Şartlar oluştuğunda icra dairesinden aciz vesikası talep edilir; belge harç ve vergiye tabi değildir (m.143/1).
3. Bir yıllık süre. Yeniden takip kolaylığından yararlanmak için m.143/3'teki bir yıllık süre not edilir.
4. Tasarruf araştırması. Borçlunun son dönemdeki devirleri tapu, ticaret sicili ve araç kayıtlarından araştırılır.
5. İptal davası. Devir tespit edilirse İİK m.277 vd. uyarınca tasarrufun iptali davası açılır; m.284 uyarınca beş yıllık hak düşürücü süre gözetilir.
6. Faiz beklentisi. Müvekkile, m.143/4 uyarınca belgedeki tutar için faiz istenemeyeceği anlatılır.

Örnek senaryo

Bir alacaklının takibinde haciz yapılmış, borçlunun adresinde haczi kabil mal bulunamamıştır. Borçlunun üzerine kayıtlı bir taşınmaz bulunmadığı; ancak takipten kısa süre önce bir taşınmazı oğluna devrettiği tespit edilmiştir.

İzlenecek yol:

1. Tutanak. Haczi kabil mal bulunamadığı tutanağa geçirilir. m.105/1 uyarınca bu tutanak kesin aciz vesikası hükmündedir.
2. Belge. İcra dairesinden m.143/1 uyarınca aciz vesikası düzenlenmesi istenir; belge harç ve vergiden muaftır ve bir nüshası aleni sicile kaydedilir.
3. Dava şartı. Elde aciz vesikası bulunduğundan m.277/1 uyarınca tasarrufun iptali davası açma hakkı doğmuştur.
4. Karine. Devralan altsoydur. 7571 sayılı Kanunla değişik m.278/2-a uyarınca, gerçek değerine uygun olarak ivazlı olduğu ispatlanmadıkça bu tasarruf bağışlama sayılır; ispat yükü devralandadır.
5. Süre. m.278/1 uyarınca, aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği tarihten önceki bir yıl içinde yapılan bağışlamalar iptale tabidir. Devir bu dönemdeyse dayanak nettir.
6. İhtiyati haciz. m.281/2 uyarınca dava dilekçesinde taşınmaz üzerine ihtiyati haciz talep edilir.
7. Faiz. Müvekkile, m.143/4 uyarınca aciz vesikasındaki tutar için faiz istenemeyeceği bildirilir.
8. Yeni takip. Borçlunun sonradan mal edindiği öğrenilirse, m.143/3 uyarınca bir yıl içinde başlatılacak takipte ödeme emri tebliği gerekmez.

Sık yapılan hatalar

• Aciz vesikasının değersiz sanılması. m.277 uyarınca tasarrufun iptali davasının ön şartıdır.
• Haciz tutanağının niteliğinin bilinmemesi. m.105 uyarınca tutanak, ayrı bir belge beklemeden aciz vesikası hükmü doğurabilir.
• Tutanağa yetersizlik kaydının yazdırılmaması. m.105/2'den yararlanmak için bu kayıt gereklidir.
• Faiz talep edilmesi. m.143/4 buna açıkça engeldir.
• Bir yıllık yeniden takip kolaylığının kaçırılması. m.143/3, ödeme emri aşamasını atlatır.
• Kefilin rücu hakkının yanlış değerlendirilmesi. m.143/5, faiz bakımından rücuya engeldir.
• İflasta yeni mal şartının atlanması. m.251/2 uyarınca müflis hakkında yeni mal edinmedikçe takip yapılamaz.
• Muvazaalı hak sahipliğinin sorgulanmaması. m.251/2 son cümlesi, fiilen müflisin tasarrufundaki malları yeni mal sayar.