Haciz işlemi ve haczedilemeyen mallar

Haciz, borçlunun malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisini alacak miktarıyla sınırlı olarak kısıtlayan cebri icra işlemidir. Kanun, bu işlemin hem kapsamını hem de dışında kalan malları ayrıntılı biçimde belirlemiştir; bu sınırların bilinmemesi hem alacaklı hem borçlu bakımından hak kaybı doğurur.

Haczin kapsamı ve orantılılık

İİK m.85/1: borçlunun kendi yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır mallarıyla taşınmazlarından ve alacak ve haklarından alacaklının ana, faiz ve masraflar da dahil olmak üzere bütün alacaklarına yetecek miktarı haczolunur; ancak bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz.

Bu, orantılılık ilkesidir ve borçlunun en temel savunma aracıdır. Alacağı fazlasıyla aşan hacizler, şikâyet yoluyla icra mahkemesine taşınabilir.

m.85/2 (9/11/1988 tarihli 3494 sayılı Kanunla değişik) bir bildirim yükümlülüğü getirir: borçlu yahut borçlu ile birlikte malı elinde bulunduran şahıslar, taşınır mal üzerinde üçüncü bir şahsın mülkiyet veya rehin hakkı gibi sınırlı bir ayni hakkının bulunması veya taşınır malın üçüncü şahıs tarafından haczedilmiş olması hâlinde bu hususu haciz yapan memura beyan etmek ve beyanının haciz tutanağına geçirilmesini talep etmek zorundadır. Haczi yapan memur da borçluyu bu beyana davet etmek zorundadır.

Aynı fıkra bir sıralama kuralı koyar: bu tür mallar ile üçüncü şahıs tarafından ihtiyaten haczedilmiş veya istihkak iddia edilmiş bulunan malların haczi en sonraya bırakılır.

m.85/3 borçluya seçim imkânı verir: haczolunan taşınmaz artırmaya çıkarılmadan borçlu, borcun itfasına yetecek taşınır mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak gösterirse, taşınmaz üzerinde haciz baki kalmak üzere önce gösterilen taşınır veya alacak da haczolunur.

m.85/5 bir ölçü getirir: hasılatı paraya çevirme masraflarını ve icabında muhafaza ve idare masraflarını tecavüz etmeyeceği muhakkak olan şeyler haczolunmaz. Yani satış masrafını karşılamayacak mallar haczedilmez.

Haczedilemeyen mallar

İİK m.82, haczi caiz olmayan malları sayar. Uygulamada en sık karşılaşılanlar:

m.82/1: Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar.

m.82/2 (2/7/2012 tarihli 6352 sayılı Kanunla değişik): Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya.

Bu bent 2012 değişikliğiyle genişletilmiştir. Ölçüt, borçlunun ekonomik faaliyetinin sermayeye değil bedenî çalışmaya dayanmasıdır. Küçük esnaf, zanaatkâr ve serbest çalışanların meslek araçları bu kapsamda değerlendirilir.

m.82/3 (6352 sayılı Kanunla değişik): Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası.

Bu bent, 2012 öncesindeki "lüzumlu ev eşyası" ölçütünün yerini almıştır ve çok daha korumacıdır. Artık ev eşyasının "zorunlu" olup olmadığı tartışılmaz; ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez. İstisna, maddede sayılan kıymetli şeylerdir.

Haciz sırasında ev eşyasına haciz konulmuşsa, bu bent doğrudan şikâyet sebebidir.

m.82/4: Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri; değilse sanat ve mesleği için lüzumlu olan alet ve edevat ve kitapları ve arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları.

Maaş ve ücret haczi

İİK m.83/1: maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları, sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir.

m.83/2 (12/4/1968 tarihli 1045 sayılı Kanunla değişik) bir taban belirler: ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Birden fazla haciz varsa sıraya konur; sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.

Bu maddenin okunmasında iki hata yapılır:

• Dörtte bir oranı bir üst sınır değil, alt sınırdır. İcra memuru, borçlunun ve ailesinin geçim ihtiyacını takdir ederek daha yüksek bir kesinti yapabilir.
• Birden fazla haciz varsa aynı anda kesinti yapılmaz; sıra esastır.

Maddede sayılanlar arasında ilama müstenit olmayan nafakalar bulunur; ilama dayalı nafaka alacakları bakımından farklı bir rejim uygulanır.

Muhafaza

İİK m.88/1 (6352 sayılı Kanunla değişik): haczolunan paraları, banknotları, hamiline ait senetleri, poliçeler ve sair cirosu kabil senetler ile altın, gümüş ve diğer kıymetli şeyleri icra dairesi muhafaza eder.

m.88/2: diğer taşınır mallar, masrafı peşinen alacaklıdan alınarak muhafaza altına alınır. Alacaklı muvafakat ederse, istenildiği zaman verilmek şartıyla, muvakkaten borçlu yedinde veya üçüncü şahıs nezdinde bırakılabilir. Üçüncü şahsın elinde bulunan taşınır mallar haczedildiğinde, üçüncü şahsın kabulü hâlinde üçüncü şahsa yediemin olarak bırakılır.

24/11/2021 tarihli 7343 sayılı Kanunla eklenen cümle önemli bir şart getirmiştir: haczedilmiş ancak muhafaza altına alınmamış mallar satış talebi üzerine muhafaza altına alınır veya ihale alıcısına teslime hazır hâle getirilir, aksi takdirde satış yapılamaz. Sicile kayıtlı motorlu kara araçları bakımından m.106 hükmü saklıdır.

m.88/4: icra dairesi üçüncü bir şahsa rehnedilmiş olan malları da muhafaza altına alabilir. Ticari işletme rehni kapsamındaki taşınırlar ise icra dairesince satılmalarına karar verilmesinden sonra muhafaza altına alınabilir.

m.88/5: haczedilen mallar, Adalet Bakanlığı tarafından yetki verilen gerçek veya tüzel kişilere ait lisanslı yediemin depolarında muhafaza edilir.

İstihkak iddiası

Haczedilen mal üzerinde üçüncü kişinin hak iddiası varsa İİK m.96 devreye girer: borçlu, elinde bulunan bir malı başkasının mülkü veya rehni olarak gösterdiği yahut üçüncü bir şahıs tarafından o mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia edildiği takdirde, icra dairesi bunu haciz ve icra tutanaklarına geçirir ve keyfiyeti iki tarafa bildirir.

m.96/2: icra dairesi aynı zamanda istihkak iddiasına karşı itirazları olup olmadığını bildirmek üzere alacaklı ve borçluya üç günlük mühlet verir. Sükûtları hâlinde istihkak iddiasını kabul etmiş sayılırlar.

m.96/3 bir hak düşürücü süre koyar: malın haczine muttali olan borçlu veya üçüncü şahıs, ıttıla tarihinden itibaren yedi gün içinde istihkak iddiasında bulunmadığı takdirde, aynı takipte bu iddiayı ileri sürmek hakkını kaybeder.

Aynı fıkra bir ıttıla karinesi getirir: istihkak iddiasının yapıldığı veya istihkak davasının açıldığı tarihte istihkak müddeisi ile birlikte oturan kimseler yahut bu şahısların iş ortakları, o tarihte malın haczine ıttıla kesbetmiş sayılırlar.

Bu karine, aile bireyleri veya ortaklar adına sonradan yapılan istihkak iddialarının önünü kesen güçlü bir hükümdür.

Haczin kalkması

İİK m.110/1 (6352 sayılı Kanunla değişik): bir malın satılması kanuni müddet içinde istenmez veya talep geri alınıp da kanuni müddet içinde yenilenmezse o mal üzerindeki haciz kalkar. Aynı fıkra bir sınır koyar: hacizli malın satılması yönündeki talep bir defa geri alınabilir.

m.110/2: haczedilen resmî sicile kayıtlı malların haczinin kalktığının tespit edilmesi hâlinde, sicili tutan idare tarafından haciz şerhi terkin edilir ve işlem ilgili icra dairesine bildirilir.

m.110/3 bir sorumluluk getirir: haczin kalkmasına sebebiyet veren alacaklı o mala yönelik olarak, haczin konulması ve muhafazası gibi tüm giderlerden sorumlu olur.

Bu hüküm, satış talebini savsaklayan alacaklı bakımından ciddi bir mali risk doğurur: haciz düşerse, o güne kadarki muhafaza giderleri kendisine yüklenir.

Örnek senaryo

Bir icra dosyasında borçlunun evinde haciz yapılmış; televizyon, buzdolabı, çamaşır makinesi ve oturma grubu haczedilmiştir. Borçlu, haczedilen eşyanın bir kısmının kayınvalidesine ait olduğunu söylemektedir.

Değerlendirme:

1. Ev eşyası. İİK m.82/3 uyarınca ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez. Sayılan eşyalar bu kapsamdadır; istisna yalnızca para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyasıdır. Haciz, şikâyet yoluyla icra mahkemesine taşınır.
2. Orantılılık. Ayrıca m.85/1 uyarınca alacağı aşan haciz yapılamaz; bu da ayrı bir şikâyet sebebidir.
3. İstihkak. Kayınvalideye ait olduğu ileri sürülen eşya bakımından m.96 işletilir. İddia haciz tutanağına geçirilir, taraflara bildirilir; alacaklı ve borçluya itiraz için üç günlük mühlet verilir.
4. Süre. Üçüncü kişi, haczi öğrendiği tarihten itibaren yedi gün içinde istihkak iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde bu hakkını kaybeder (m.96/3).
5. Birlikte oturma karinesi. Kayınvalide borçluyla aynı evde oturuyorsa, m.96/3 uyarınca haczi öğrenmiş sayılacağından yedi günlük süre bu tarihten işler.
6. Alacaklının yükümlülüğü. Muhafaza masrafı m.88/2 uyarınca peşinen alacaklıdan alınır; satış süresinde istenmezse m.110/3 uyarınca bu giderler alacaklıya yüklenir.

Sık yapılan hatalar

• Ev eşyasında eski "lüzumlu eşya" ölçütüne dayanılması. m.82/3, 2012'den bu yana tüm ev eşyasını koruma altına almıştır.
• Maaş haczinde dörtte birin üst sınır sanılması. m.83/2 bunu alt sınır olarak düzenler.
• Birden fazla maaş haczinde aynı anda kesinti beklenmesi. m.83/2 uyarınca hacizler sıraya konur.
• İstihkakta yedi günlük sürenin kaçırılması. m.96/3 uyarınca aynı takipte iddia hakkı kaybedilir.
• Birlikte oturma karinesinin gözden kaçırılması. m.96/3, aile bireyleri ve iş ortakları bakımından ıttıla karinesi getirir.
• Orantılılık itirazının yapılmaması. m.85/1, alacağı aşan haczi açıkça yasaklar.
• Satış talebinin savsaklanması. m.110 uyarınca haciz kalkar ve giderler alacaklıya yüklenir.
• Muhafaza edilmemiş malın satışa çıkarılmaya çalışılması. m.88/2 uyarınca muhafaza veya teslime hazır hâle getirme olmadan satış yapılamaz.