İşlenme ve derleme eserler

İşlenme ve derleme eserler, mevcut bir eserden yararlanarak meydana getirilen yeni eserlerdir. Bu alandaki uyuşmazlıkların özü, iki ayrı hak sahibinin bulunması ve her ikisinin de iznine ihtiyaç duyulmasıdır.

İşlenme eser

FSEK m.1/B-c: işlenme eser: diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsullerini ifade eder.

Üç unsur birlikte aranır:

1. Diğer bir eserden istifade. Ortada önceden var olan bir eser bulunmalıdır. Eser niteliği taşımayan bir üründen yararlanma işlenme oluşturmaz.

2. Asıl esere nispetle müstakil olmama. İşlenme, asıl esere bağımlıdır; ondan tümüyle kopmuş bağımsız bir eser değildir.

3. İşleyenin hususiyetini taşıma. İşleyen, kendi yaratıcı katkısını koymuş olmalıdır. Mekanik bir dönüştürme veya birebir aktarma işlenme eser oluşturmaz.

Üçüncü unsur belirleyicidir: bir metnin kelime kelime başka bir ortama aktarılması işlenme değil, çoğaltmadır.

İşlenme türleri

FSEK m.6 işlenme sayılan hâlleri sayar: diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve aşağıda başlıcaları yazılı fikir ve sanat mahsulleri işlenmedir:

• 1. Tercümeler,
• 2. Roman, hikaye, şiir ve tiyatro piyesi gibi eserlerden birinin bu sayılan nevilerden bir başkasına çevrilmesi,
• 3. Musiki, güzel sanatlar, ilim ve edebiyat eserlerinin filim hâline sokulması veya filme alınmaya ve radyo ve televizyon ile yayıma müsait bir şekle sokulması,
• 4. Musiki aranjman ve tertipleri,
• 5. Güzel sanat eserlerinin bir şekilden diğer şekillere sokulması.

Maddedeki "başlıcaları" ifadesi önemlidir: sayım örnekleyicidir, sınırlayıcı değildir. Maddede sayılmayan bir dönüştürme biçimi de, m.1/B-c'deki üç unsuru taşıyorsa işlenme sayılır.

Tercüme, en sık karşılaşılan işlenme türüdür ve çevirmenin dil seçimleri, üslup kararları ve yorumları hususiyet unsurunu karşılar.

Derleme eser

FSEK m.1/B-d: derleme eser: özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan eseri ifade eder.

Derleme eserde korunan şey, tek tek parçalar değil; bunların seçilmesi ve düzenlenmesidir. Tanımdaki "bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan" ifadesi bu noktayı vurgular.

Dolayısıyla:

• Seçim ve düzenleme yaratıcı olmalıdır. Alfabetik sıralama veya tarih sırası gibi mekanik düzenlemeler tek başına yeterli değildir.
• Özgün eser üzerindeki haklar saklıdır. Derlemeye alınan her bir eserin sahibinin hakları devam eder.

İkinci nokta pratikte şu sonucu doğurur: bir antolojinin derleyeni, antoloji üzerinde hak sahibi olur; ancak antolojideki her bir şiirin sahibi de kendi eseri üzerindeki haklarını korur.

Sahiplik ve çifte izin

FSEK m.8/2: bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.

Bu tek cümle, alanın temel kuralını kurar:

• İşleyen, eser sahibidir. İşlenme eser üzerinde kendi hakları doğar.
• Asıl eser sahibinin hakları saklıdır. İşlenmenin varlığı, asıl eser sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz.

Bunun doğrudan sonucu çifte izin gerekliliğidir. Bir işlenme eserden yararlanmak isteyen üçüncü kişinin:

1. İşleyenden (işlenme eserin sahibi),
2. Asıl eser sahibinden

izin alması gerekir. Yalnızca birinden alınan izin yeterli değildir.

Bu kural, uygulamada en sık gözden kaçan noktadır. Örneğin bir çeviri metni kullanmak isteyen kişi, yalnızca çevirmenden izin almakla yetinemez; asıl eser sahibinin de izni gerekir.

İşleme hakkı eser sahibine aittir

FSEK m.21: bir eserden, onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir.

Bu, işlemenin mali haklardan biri olduğunu ve münhasıran eser sahibine ait bulunduğunu gösterir.

Dolayısıyla bir eseri işlemek için, işleme yapılmadan önce eser sahibinden izin alınması gerekir. İzinsiz yapılan işleme, ortaya çıkan ürün hususiyet taşısa dahi, asıl eser sahibinin hakkını ihlal eder.

FSEK m.20/1: henüz alenileşmemiş bir eserden her ne şekil ve tarzda olursa olsun faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Alenileşmiş bir eserden eser sahibine münhasıran tanınan faydalanma hakkı, bu Kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibarettir. Aynı fıkra ekler: mali haklar birbirine bağlı değildir. Bunlardan birinin tasarrufu ve kullanılması diğerine tesir etmez.

Son cümle önemlidir: mali haklar bağımsızdır. Çoğaltma izni verilmiş olması, işleme izni verildiği anlamına gelmez. Her hak ayrı ayrı devredilir ve ayrı ayrı izne tabidir.

İzinsiz işlemenin sonuçları

İzinsiz işleme hâlinde asıl eser sahibinin başvurabileceği yollar:

Tecavüzün ref'i (m.66). m.66/3 uyarınca kusur şart değildir. İşleyenin iyiniyetli olması davayı engellemez.

Üç kat bedel (m.68/1). Eseri hak sahiplerinden bu Kanuna uygun yazılı izni almadan işleyenlerden, sözleşme yapılmış olması hâlinde isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlası istenebilir. Maddede "işleyen" fiili açıkça sayılmıştır.

Tazminat (m.70). m.70/1 uyarınca manevi tazminat; m.70/2 uyarınca kusur varsa maddi tazminat istenebilir. m.70/3 uyarınca temin edilen kârın devri istenebilir; bu hâlde m.68 bedeli indirilir.

Ceza (m.71/1). Bir eseri hak sahibi kişilerin yazılı izni olmaksızın işleyen kişi hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur.

Manevi haklarla ilişkisi

İşleme, asıl eser sahibinin manevi haklarını da ilgilendirir.

FSEK m.16/1: eser sahibinin izni olmadıkça eserde veyahut eser sahibinin adında kısaltmalar, ekleme ve başka değiştirmeler yapılamaz.

m.16/2 bir istisna tanır: kanunun veya eser sahibinin müsaadesiyle bir eseri işleyen, umuma arzeden, çoğaltan, yayımlayan, temsil eden veya başka bir suretle yayan kimse; işleme, çoğaltma, temsil veya yayım tekniği icabı zaruri görülen değiştirmeleri eser sahibinin hususi bir izni olmaksızın da yapabilir.

Yani izinli işleyen, tekniğin gerektirdiği zorunlu değişiklikleri ayrı bir izne gerek olmaksızın yapabilir. Ancak bu, serbest değişiklik yetkisi vermez.

m.16/3 (4630 sayılı Kanunla değişik) mutlak bir sınır koyar: eser sahibi kayıtsız ve şartsız olarak yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan her türlü değiştirilmeleri menedebilir. Menetme yetkisinden bu hususta sözleşme yapılmış olsa bile vazgeçmek hükümsüzdür.

Bu hüküm son derece güçlüdür:

• Kayıtsız şartsız yazılı izin verilmiş olsa dahi uygulanır.
• Menetme yetkisinden vazgeçme sözleşmesi hükümsüzdür.

Dolayısıyla işleme sözleşmesine konulacak "eser sahibi her türlü değişikliğe peşinen muvafakat eder" biçimindeki kayıtlar, eserin mahiyetini bozan değişiklikler bakımından geçersizdir.

FSEK m.15/2 bir ad belirtme yükümlülüğü getirir: bir güzel sanat eserinden çoğaltma ile elde edilen kopyelerle bir işlenmenin aslı veya çoğaltılmış nüshaları üzerinde asıl eser sahibinin ad veya alametinin, kararlaştırılan veya adet olan şekilde belirtilmesi ve vücuda getirilen eserin bir kopye veya işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi şarttır.

İki yükümlülük vardır: asıl eser sahibinin adının belirtilmesi ve eserin bir işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi.

Koruma süresi

İşlenme eser, kendi başına bir eser olduğundan koruma süresi işleyen bakımından ayrıca hesaplanır. FSEK m.27/1 uyarınca koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder.

Bu, iki ayrı sürenin işlediği anlamına gelir: asıl eser için asıl eser sahibine göre, işlenme için işleyene göre. Asıl eserin koruma süresi dolmuş olsa dahi, işlenme eser üzerindeki koruma devam edebilir.

Örnek senaryo

Bir yayınevi, koruma süresi dolmamış yabancı bir romanın Türkçe çevirisini yayımlamak istemektedir. Çeviri, başka bir yayınevi için daha önce yapılmış bir çeviridir.

Değerlendirme:

1. İki ayrı eser. Ortada asıl eser (roman) ve işlenme eser (çeviri) vardır. m.6/1 uyarınca tercümeler işlenmedir.
2. İki ayrı sahip. m.8/2 uyarınca çevirinin sahibi çevirmendir; ancak asıl eser sahibinin hakları saklıdır.
3. Çifte izin. Yayınevi hem çevirmenden hem asıl eser sahibinden izin almalıdır. Yalnızca birinden alınan izin yeterli değildir.
4. İşleme hakkı. m.21 uyarınca işleme hakkı münhasıran eser sahibine aittir; çeviri yapılırken bu izin alınmış olmalıdır.
5. Hakların bağımsızlığı. m.20/1 uyarınca mali haklar birbirine bağlı değildir. Asıl eser sahibinin daha önce çoğaltma izni vermiş olması, yeni yayım için izin verdiği anlamına gelmez.
6. Ad belirtme. m.15/2 uyarınca asıl eser sahibinin adı belirtilmeli ve eserin bir işlenme olduğu açıkça gösterilmelidir.
7. Değişiklik sınırı. Çeviride düzenleme yapılacaksa m.16/2 uyarınca yalnızca tekniğin gerektirdiği zorunlu değişiklikler izinsiz yapılabilir; m.16/3 uyarınca eserin mahiyetini bozan değişiklikler menedilebilir.
8. İzinsiz yayım hâlinde. Asıl eser sahibi ve çevirmen ayrı ayrı m.66, m.68 ve m.70 yollarına başvurabilir; m.71/1 uyarınca cezai sorumluluk da doğar.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca işleyenden izin alınması. m.8/2 uyarınca asıl eser sahibinin hakları saklıdır; çifte izin gerekir.
• Mali hakların birlikte devredildiğinin sanılması. m.20/1 uyarınca mali haklar birbirine bağlı değildir.
• m.6'daki sayımın sınırlayıcı sanılması. Madde "başlıcaları" der; sayım örnekleyicidir.
• Mekanik dönüştürmenin işlenme sayılması. m.1/B-c işleyenin hususiyetini arar.
• Derlemede seçim ve düzenlemenin yaratıcı olması koşulunun atlanması. m.1/B-d düşünce yaratıcılığı arar.
• Değişiklik muvafakatinin sınırsız sanılması. m.16/3 uyarınca menetme yetkisinden vazgeçme hükümsüzdür.
• Ad belirtme ve işlenme olduğunun gösterilmesinin ihmali. m.15/2 bunu şart koşar.
• Asıl eserin süresi dolunca işlenmenin de serbest sanılması. İşlenme için süre işleyene göre ayrıca hesaplanır.