İstihkak Davası Rehberi

İstihkak, haczedilen mal üzerinde üçüncü bir kişinin mülkiyet veya rehin hakkı iddia etmesidir. Uygulamada özellikle işyeri ve konut hacizlerinde sık karşılaşılır. Düzenleme 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 96 ve devamı maddelerindedir.

İddianın ileri sürülmesi

İİK m.96/1'e göre; borçlu, elinde bulunan bir malı başkasının mülkü veya rehni olarak gösterdiği yahut üçüncü bir şahıs tarafından o mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia edildiği takdirde, icra dairesi bunu haciz ve icra tutanaklarına geçirir ve keyfiyeti iki tarafa bildirir.

Bu nedenle haciz sırasında hazır bulunan kişinin iddiasını tutanağa geçirtmesi ilk ve en önemli adımdır. Tutanağa geçirilmeyen iddianın sonradan ispatı güçleşir.

Haciz sırasında hazır bulunmayan üçüncü kişi de, haczi öğrendikten sonra icra dairesine başvurarak iddiasını bildirebilir. Bu başvuru için kanunda süre öngörülmüştür; sürenin kaçırılması iddianın dinlenmemesine yol açabilir.

Süreler ve usul

• İcra dairesinin bildirimi üzerine, karşı tarafın iddiaya itiraz etmesi için kanunda süre öngörülmüştür.
• İtiraz edilirse, taraflardan birinin istihkak davası açması gerekir. Davayı kimin açacağı, malın kimin elinde bulunduğuna (borçlunun veya üçüncü kişinin zilyetliğinde olmasına) göre değişir.
• Dava açma süreleri kısadır ve hak düşürücü niteliktedir; kaçırılması hâlinde iddia dinlenmez.

Bu nedenle haciz tutanağının ve icra dairesi bildiriminin tarihleri dosyada mutlaka kayda alınmalıdır.

Karineler: kim ispatlayacak?

İstihkak davalarında ispat yükünü belirleyen temel ölçüt zilyetliktir:

• Mal borçlunun elinde haczedilmişse, malın borçluya ait olduğu karinesi işler. Üçüncü kişi, malın kendisine ait olduğunu ispatlamak zorundadır.
• Mal üçüncü kişinin elinde haczedilmişse, üçüncü kişi lehine karine doğar; bu durumda alacaklı, malın borçluya ait olduğunu ispatlamalıdır.
• Birlikte zilyetlik hâllerinde (örneğin aynı konutta yaşayan eşler, aynı işyerini kullanan şirketler) değerlendirme daha karmaşıktır ve somut olayın özelliklerine göre yapılır.

İspat araçları

• Fatura ve satın alma belgeleri: Malın kim tarafından, ne zaman alındığı.
• Banka kayıtları: Bedelin kimin hesabından ödendiği.
• Kira sözleşmesi: İşyeri veya konutun kim tarafından kullanıldığı.
• Demirbaş ve amortisman kayıtları: Şirketler arası ihtilaflarda defter kayıtları.
• Tanık beyanları: Zilyetlik ilişkisini gösterme bakımından.
• Tapu, trafik ve sicil kayıtları: Sicile tabi mallarda belirleyici.

Sadece fatura sunmak çoğu zaman yeterli görülmez; ödemenin gerçekten yapıldığı ve malın fiilen üçüncü kişiye ait olduğu bütünsel olarak ortaya konmalıdır.

Takibe etkisi

İstihkak iddiası, kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz. Ancak icra mahkemesi, talep üzerine takibin ertelenmesine karar verebilir. Erteleme kararı verilirken teminat aranabilir.

Davanın reddi hâlinde, iddianın kötü niyetle ileri sürüldüğü anlaşılırsa üçüncü kişi aleyhine kanunda öngörülen tazminata hükmedilebilir. Bu risk, dayanaksız istihkak iddialarını caydırmak içindir.

Örnek senaryo

Borçlunun işyerinde yapılan hacizde, makineler haczedilir. Haciz sırasında hazır bulunan üçüncü kişi şirket, makinelerin kendisine ait olduğunu beyan eder ve bu beyan tutanağa geçirilir. İcra dairesi durumu taraflara bildirir. Alacaklı itiraz edince, üçüncü kişi süresi içinde icra hukuk mahkemesinde istihkak davası açar; fatura, ödeme dekontları ve demirbaş kayıtlarını sunar.

Sık yapılan hatalar

• Haciz sırasında iddiayı tutanağa geçirtmemek.
• İcra dairesinin bildirimi üzerine işleyen kısa süreleri kaçırmak.
• Yalnızca fatura sunup ödemeyi belgelendirmemek.
• Takibin ertelenmesini talep etmemek.
• Dayanaksız iddiada tazminat riskini göz ardı etmek.