Kısmi süreli çalışanın hakları: emsal işçi karşılaştırması ve orantılı ödeme (İş K. m.13)

Kısmi süreli çalışma, işçinin tam süreli emsaline göre önemli ölçüde daha az çalıştığı bir iş sözleşmesi türüdür (part-time). Yaygın bir istihdam biçimi olmasına rağmen kısmi süreli işçiler, haksız yere daha az korunma riskiyle karşılaşabilir; kanun bu nedenle emsal işçiyle karşılaştırma ve orantılı ödeme ilkelerini güvence altına almıştır. Düzenleme İş Kanunu m.13'tedir.

Tanım (m.13/1)

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir. "Önemli ölçüde az" ifadesi somut olayda değerlendirilir; genel kabul, tam süre çalışmanın üçte ikisinden az olan çalışmaların kısmi süreli sayılmasıdır.

Emsal işçi (m.13/3)

Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzeri işte tam süreli çalıştırılan işçidir. İşyerinde böyle bir işçi bulunmuyorsa, o işkolunda şartlara uygun işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen tam süreli işçi esas alınır.

Ayrım yasağı ve orantılı ödeme (m.13/2)

Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt sözleşmenin kısmi süreli olmasından dolayı tam süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz. Kısmi süreli çalışan işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir. Örneğin haftada yirmi saat çalışan bir işçi, tam süreli (kırk beş saat) emsalinin aldığı ikramiye, yol ve yemek yardımının orantılı bir kısmını almalıdır; sosyal haklardan tamamen yoksun bırakılamaz.

Tam-kısmi süreli geçiş (m.13/4)

İşyerinde çalışan işçilerin, niteliklerine uygun açık yer bulunduğunda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçirilme istekleri işverence dikkate alınır ve boş yerler zamanında duyurulur. Bu, işverene mutlak bir kabul yükümlülüğü getirmez; ancak talebin göz ardı edilmemesi ve açık pozisyonların ilan edilmesi gerekir.

Ebeveynin kısmi süreli çalışma hakkı (m.13/5-6)

74. maddede öngörülen izinlerin bitiminden sonra mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar, bu maddeye göre ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talebinde bulunabilir. Bu talep işveren tarafından karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz. Bu kapsamda kısmi süreli çalışmaya başlayan işçi, aynı çocuk için bir daha bu haktan faydalanmamak üzere tam zamanlı çalışmaya dönebilir; kısmi süreliye geçen işçinin yerine alınan işçinin sözleşmesi, işçi tam zamanlıya döndüğünde kendiliğinden sona erer. Bu haktan faydalanmak veya tam zamanlıya dönmek isteyen işçi, işverene bunu en az bir ay önce yazılı olarak bildirir. Ebeveynlerden birinin çalışmaması hâlinde, çalışan eş kısmi süreli çalışma talebinde bulunamaz. Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu evlat edinenler de çocuğun fiilen teslim edildiği tarihten itibaren bu haktan yararlanır. Hangi sektör veya işlerde bu kısmi çalışmanın yapılabileceği yönetmelikle belirlenir (m.13/6).

Dava ve ispat

• Görevli mahkeme: iş mahkemesi; zorunlu arabuluculuk.
• Delil: emsal işçinin bordroları, çalışma saatleri, sosyal hak ödemeleri; orantısal hesap bilirkişi tarafından yapılır.
• Talep: eksik ödenen ücret ve sosyal hakların orantılı farkı, ayrımcılık nedeniyle eşit davranma tazminatı (m.5) birlikte istenebilir.

Örnek senaryo

C, haftada yirmi saat (yarı zamanlı) çalışmaktadır; işyerindeki tam süreli emsal işçi kırk saat çalışmakta ve yıllık ikramiye almaktadır. C'ye hiç ikramiye ödenmemiştir.

1. Kısmi süreli. C'nin çalışma süresi emsaline göre önemli ölçüde azdır; kısmi süreli sözleşme söz konusudur (m.13/1).
2. Orantılı ödeme. İkramiye gibi bölünebilir menfaatler C'ye de, çalıştığı süreye orantılı olarak ödenmelidir (m.13/2).
3. Haklı neden yok. İşveren, ikramiyeyi tamamen kesmek için haklı bir neden göstermemiştir.
4. Talep. C, eksik ödenen ikramiyenin orantılı farkını talep eder.
5. Tam süreliye geçiş. C ayrıca tam süreli bir pozisyon açıldığında geçiş talebinde bulunabilir; işveren bu talebi dikkate almalıdır (m.13/4).
6. Arabuluculuk. C, dava öncesi arabulucuya başvurur.
7. Dava. İş mahkemesinde eksik ödenen tutar ve varsa ayrımcılık tazminatı istenir.
8. Sonuç. Bilirkişi orantılı hesaplama yaparak farkı belirler.

Sık yapılan hatalar

• Kısmi süreli işçiyi sosyal haklardan tamamen mahrum bırakmak. Orantılı ödeme zorunludur (m.13/2).
• Emsal işçiyi yanlış belirlemek. İşyerinde yoksa işkolundaki emsal esas alınır (m.13/3).
• Ebeveyn kısmi çalışma talebini reddetmek. Şartlar oluşmuşsa işveren karşılamak zorundadır (m.13/5).
• Bu talebi geçerli fesih nedeni saymak. Kanunen yasaktır (m.13/5).
• Tam süreliye geçiş taleplerini duyurmadan boş pozisyon doldurmak. m.13/4'e aykırıdır.
• "Haklı neden" olmadan farklı işlem yapmak. İspat yükü işverendedir.
• Zorunlu arabuluculuğu atlamak. Dava şartı eksikliği oluşur.
• Evlat edinme hâlini gözden kaçırmak. Çocuğun teslim tarihinden itibaren hak doğar (m.13/5).