Çağrı üzerine çalışma sözleşmesi: yirmi saat karinesi, dört günlük çağrı ve ücret hakkı (İş K. m.14)

Çağrı üzerine çalışma, işverenin ihtiyaç duyduğunda işçiyi çağırarak çalıştırdığı, kısmi süreli bir iş sözleşmesi türüdür. Perakende, lojistik ve mevsimsel dalgalanma gösteren sektörlerde sık kullanılır. Kanun, işçiyi belirsizlikten korumak için süre karinesi, çağrı süresi ve asgari günlük çalışma güvenceleri getirmiştir. Düzenleme İş Kanunu m.14'tedir.

Tanım (m.14/1)

Yazılı sözleşme ile işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması hâlinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı iş ilişkisi, çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli bir iş sözleşmesidir. Sözleşmenin yazılı yapılması şarttır.

Süre karinesi (m.14/2)

Hafta, ay veya yıl gibi bir zaman dilimi içinde işçinin ne kadar süreyle çalışacağını taraflar belirlemedikleri takdirde, haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. Bu, işçiyi belirsiz ve düşük bir çalışma süresine karşı koruyan yasal bir karinedir; taraflar sözleşmede daha yüksek bir süre kararlaştırabilir.

Çağrılsın veya çağrılmasın ücret hakkı: çağrı üzerine çalıştırılmak için belirlenen sürede işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. Yani işveren, kararlaştırılan (veya karine olan yirmi saatlik) süre için işçiyi hiç çağırmasa bile ücret ödemekle yükümlüdür.

Çağrı süresi ve günlük asgari çalışma (m.14/3)

İşçiden iş görme borcunu yerine getirmesini çağrı yoluyla talep hakkına sahip olan işveren, bu çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, işçinin çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır. Süreye uygun çağrı üzerine işçi iş görme edimini yerine getirmekle yükümlüdür. Sözleşmede günlük çalışma süresi kararlaştırılmamışsa, işveren her çağrıda işçiyi günde en az dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır. Bu kural, işçinin kısa ve parçalı çağrılarla mağdur edilmesini önler.

Uygulamada dikkat edilecekler

• Yazılı sözleşme zorunluluğu: sözlü anlaşmayla çağrı üzerine çalışma kurulamaz; yazılı sözleşme yoksa iş ilişkisinin niteliği tartışmalı hâle gelir ve işçi lehine yorumlanabilir.
• Süre ve ücret takibi: işveren, karine olan yirmi saat (veya sözleşmedeki daha yüksek süre) için işçiyi çağırmasa dahi ücret ödemelidir; bordrolarda bu husus izlenmelidir.
• Dört günlük çağrı süresi: aksi kararlaştırılmadıkça bu süreye uyulmalıdır; süre kısaltılmışsa işçinin rızası aranır.
• Dört saatlik asgari çalışma: günlük süre belirtilmemişse her çağrıda en az dört saat çalıştırma zorunludur; işçi çağrılıp da daha kısa süre çalıştırılırsa dört saatlik ücret yine de hak edilir.
• Diğer haklar: çağrı üzerine çalışan işçi de kısmi süreli işçi sayıldığından, m.13'teki emsal işçi karşılaştırması ve orantılı ödeme kuralları uygulanır (ayrı yazı).
• Sigorta ve prim günü: çağrı üzerine çalışmada eksik gün bildirimi ve prim ödeme gün sayısı dikkatle izlenmelidir; fiilen çalışılmayan ama ücrete hak kazanılan günler için de bildirim yapılmalıdır.

Örnek senaryo

D, bir mağazayla yazılı çağrı üzerine çalışma sözleşmesi imzalamış; sözleşmede haftalık süre belirtilmemiştir. İşveren D'yi bazı haftalar hiç çağırmamış, çağırdığı günlerde ise iki saatlik vardiyalar vermiştir.

1. Süre karinesi. Sözleşmede süre belirtilmediğinden haftalık yirmi saat kararlaştırılmış sayılır (m.14/2).
2. Çağrılmayan haftalar. D, çağrılmadığı haftalar için de yirmi saatlik ücrete hak kazanır (m.14/2 son cümle).
3. Kısa vardiyalar. Günlük süre belirlenmediğinden işveren her çağrıda D'yi en az dört saat çalıştırmak zorundadır; iki saatlik vardiya bu kurala aykırıdır (m.14/3).
4. Çağrı süresi. İşveren D'yi en az dört gün önceden haberdar etmelidir; aksi hâlde D çağrıya uymak zorunda değildir.
5. Talep. D, ödenmeyen haftalık yirmi saatlik ücretleri ve eksik ödenen dört saatlik farkları iş mahkemesinde talep eder.
6. Arabuluculuk. Dava öncesi zorunlu arabulucuya başvurulur.
7. Delil. Sözleşme, çağrı kayıtları (mesaj, arama), puantaj ve bordrolar.
8. Sonuç. Mahkeme, eksik ödenen ücretleri kanundaki karine ve asgari sürelere göre hesaplatır.

Sık yapılan hatalar

• Sözleşmeyi yazılı yapmamak. Yazılı şekil şarttır (m.14/1).
• Süre belirtmeyip yirmi saatlik karineyi görmezden gelmek. Çağrılmasa da ücret doğar (m.14/2).
• Kısa vardiyalarla dört saatlik asgari süreyi ihlal etmek. m.14/3'e aykırıdır.
• Dört günlük çağrı süresine uymamak. İşçi çağrıya uymak zorunda kalmayabilir.
• Çağrı üzerine çalışanı kısmi süreli işçi haklarından mahrum bırakmak. m.13 orantılı ödeme kuralları geçerlidir.
• Eksik gün bildirimini hatalı yapmak. Ücrete hak kazanılan süreler SGK'ya doğru bildirilmelidir.
• Sözlü çağrıları belgelendirmemek. İspat sorunları doğar.
• Zorunlu arabuluculuğu atlamak. Dava şartı eksikliği oluşur.