Toplu işçi çıkarma: sayı eşikleri, bildirim ve sendika görüşmesi, otuz gün (İş K. m.29)

Toplu işçi çıkarma, işverenin ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri nedeniyle belirli sayıda işçiyi kısa sürede işten çıkarmasıdır. Salgın, kriz, kapanma ve yeniden yapılanma dönemlerinde gündeme gelir. Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu m.29'dadır; usule uyulmazsa idari para cezası ve işçilerin işe iade hakları doğar.

Sayı eşikleri (m.29/2)

İşyerinde çalışan işçi sayısına göre, bir aylık süre içinde (aynı tarihte veya farklı tarihlerde) işine m.17 uyarınca (belirsiz süreli sözleşmelerin bildirimli feshi) son verilen işçi sayısı:

• 20 ile 100 işçi arasında ise en az 10 işçi,
• 101 ile 300 işçi arasında ise en az yüzde on oranında işçi,
• 301 ve daha fazla işçi varsa en az 30 işçi

ise toplu işçi çıkarma sayılır. Bu eşikler altında kalan çıkarmalar bireysel fesih kuralına (m.17-21) tabidir. Mevsim ve kampanya işlerinde, çıkarma işin niteliğine bağlı yapılıyorsa toplu çıkarma hükümleri uygulanmaz (m.29/7).

Bildirim yükümlülüğü (m.29/1, 3)

• Kime? İşyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna yazılı bildirim yapılır.
• Ne zaman? Fesihlerden en az otuz gün önce.
• İçerik (m.29/3): işçi çıkarmanın sebepleri, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işe son verme işlemlerinin hangi zaman diliminde gerçekleşeceği bildirimde bulunmalıdır.

Sendika temsilcileriyle görüşme (m.29/4)

Bildirimden sonra işyeri sendika temsilcileri ile işveren arasında yapılan görüşmelerde: toplu işçi çıkarmanın önlenmesi, çıkarılacak işçi sayısının azaltılması veya çıkarmanın işçiler açısından olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi konuları ele alınır. Görüşmeler sonunda toplantının yapıldığını gösteren bir belge düzenlenir.

Fesihlerin hüküm doğurması (m.29/5)

Fesih bildirimleri, işverenin toplu işçi çıkarma isteğini bölge müdürlüğüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurur. Bu nedenle işveren, bildirimden önce işçilere fesih bildirimi yapsa bile fesihler otuz gün dolmadan sonuç doğurmaz; bireysel bildirim süreleri (m.17) ile bu otuz gün birlikte değerlendirilir.

İşyerinin kapatılması (m.29/6)

İşyeri bütünüyle kapatılarak kesin ve devamlı suretle faaliyete son verilirse işveren yalnızca durumu en az otuz gün önceden ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirmek ve işyerinde ilan etmekle yükümlüdür. Tercihen işe çağırma: işveren, toplu işçi çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için yeniden işçi almak isterse nitelikleri uygun olanları tercihen işe çağırır.

Kötüye kullanma yasağı ve işe iade (m.29/8)

İşveren, toplu işçi çıkarmaya ilişkin hükümleri m.18, 19, 20 ve 21'in uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz; aksi hâlde işçi bu maddelere göre dava açabilir (işe iade). Özellikle eşik altında kalmak için çıkarmaların bir aydan uzun aralıklarla bölünmesi veya toplu çıkarma görüntüsü altında belirli işçilerin hedeflenmesi şeklindeki uygulamalar tartışma konusu olur.

İşveren için kontrol listesi

1. İşyeri işçi sayısı ve çıkarılacak sayı eşiklere göre hesaplanmalı (m.29/2).
2. Fesih gerekçeleri (ekonomik, teknolojik, yapısal) belgelendirilmeli.
3. Otuz gün önceden yazılı bildirim: sendika temsilcileri, bölge müdürlüğü, İŞKUR (m.29/1).
4. Bildirim içeriğinde sebepler, sayı ve gruplar, zaman dilimi (m.29/3).
5. Sendika temsilcileriyle görüşme yapılmalı ve belge düzenlenmeli (m.29/4).
6. Fesih bildirimleri otuz gün dolmadan hüküm doğurmaz (m.29/5).
7. Çıkarılacak işçilerin seçimi objektif ve ayrımcılıktan uzak ölçütlere dayanmalı (m.18/3: sendikal neden, hamilelik vb. geçerli sebep değil).
8. Altı ay içinde yeniden işe alımda çıkarılanlar tercihen çağrılmalı (m.29/6).

İşçi için ipuçları

• Toplu işçi çıkarmada usule uyulmamışsa fesih geçersizliği ileri sürülebilir; bir aylık arabuluculuk ve iki haftalık dava süreleri (m.20) izlenmelidir.
• Kıdem ve ihbar tazminatları ayrıca istenebilir (ilgili yazılara bakınız).
• İş güvencesi kapsamında değilseniz (otuz işçi/altı ay şartı yoksa) kötüye kullanma tazminatı (m.17/6) gündeme gelebilir.

Örnek senaryo

B işyerinde 150 işçi çalışmaktadır. İşveren ekonomik nedenlerle bir ay içinde 18 işçiyi işten çıkarmak istemektedir.

1. Eşik. 101-300 işçi arasında yüzde on aranır: 150 işçinin yüzde onu 15'tir; 18 işçi bu eşiği aşar, toplu işçi çıkarma söz konusudur (m.29/2-b).
2. Bildirim. İşveren en az otuz gün önce sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve İŞKUR'a yazılı bildirir (m.29/1).
3. İçerik. Bildirimde sebepler, 18 işçi ve grupları, zaman dilimi yer alır (m.29/3).
4. Görüşme. Sendika temsilcileriyle çıkarmanın önlenmesi veya azaltılması görüşülür; belge düzenlenir (m.29/4).
5. Hüküm doğurma. Fesihler bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur (m.29/5).
6. Yeniden alım. İşveren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için işçi alırsa çıkarılanları tercihen çağırır (m.29/6).
7. Dava. Usule uyulmazsa veya kötüye kullanma varsa işçi m.18-21'e göre işe iade davası açabilir (m.29 son).
8. Sonuç. Usule uygun çıkarmada bireysel fesihler bildirim süreleriyle birlikte sonuç doğurur.

Sık yapılan hatalar

• Eşik hesabını yanlış yapmak. İşyeri işçi sayısı ve bir aylık süre önemlidir (m.29/2).
• Otuz günlük bildirimi atlamak. Fesih hüküm doğurmaz ve idari yaptırım gündeme gelir.
• Bildirim içeriğini eksik hazırlamak. Sebep, sayı ve zaman dilimi zorunludur (m.29/3).
• Sendika görüşmesini belgelendirmemek. Toplantı belgesi düzenlenmelidir (m.29/4).
• Çıkarmaları eşik altında kalacak şekilde bölmek. Kötüye kullanma iddiası doğurur (m.29 son).
• Yeniden işe almada çıkarılanları çağırmamak. Altı ay içinde tercih hakkı vardır (m.29/6).
• Mevsim işlerini ayrıca değerlendirmemek. İstisna işin niteliğine bağlıdır (m.29/7).
• İşçilerin işe iade süresini (bir ay) kaçırması. m.20 süreleri işler.