Fazla mesai alacağı nasıl ispatlanır? 45 saat kuralı, yüzde elli zam ve deliller

Fazla çalışma nedir?

4857 sayılı İş Kanunu m.63'e göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. m.41/1'e göre fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Günlük dilde "fazla mesai" denen kavram budur. Fazla çalışma; ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir, ancak ücreti zamlı ödenir ve bazı sınırlara tabidir.

Fazla çalışma ücreti: yüzde elli zam

m.41'e göre her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır ve her saati normal ücretin yüzde yirmi beş fazlasıyla ödenir.

İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir: fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman. Bu serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır.

Fazla çalışmanın sınırları

• m.41'e göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.
• Fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir.
• Gece çalışmasında ve sağlık nedenleriyle çalışma süresi kısaltılmış işlerde fazla çalışma yapılamaz.

Denkleştirme: her kırk beş saat aşımı fazla mesai midir?

m.63'e göre tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde on bir saati aşmamak koşuluyla haftanın günlerine farklı dağıtılabilir. Bu durumda iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir. m.41'e göre denkleştirme uygulanan hâllerde, haftalık ortalama normal süreyi aşmamak koşuluyla bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Bu nedenle denkleştirme anlaşması bulunan işyerlerinde hesap, dönem ortalamasına göre yapılır.

Fazla mesaiyi kim ispat eder?

Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi, bunu ispatla yükümlüdür. Fazla çalışma her türlü delille ispat edilebilir; ancak davanın sonucunu çoğu zaman delillerin niteliği belirler. Başlıca deliller şunlardır:

• Giriş-çıkış kayıtları: Kartlı geçiş sistemleri, parmak izi okuyucuları ve turnike kayıtları, çalışma saatlerini doğrudan gösterir.
• Puantaj ve vardiya çizelgeleri: İşyerinde tutulan çalışma listeleri.
• Elektronik yazışmalar: Mesai saatleri dışında gönderilen e-postalar, iş mesajları ve sistem giriş kayıtları.
• Bordrolar ve banka kayıtları: Ödenen fazla çalışma ücretini ve hesaplanan saatleri gösterir.
• Tanık beyanları: Aynı dönemde birlikte çalışmış kişilerin anlatımları. Uygulamada, işverenle davalı olan tanıkların beyanları daha dikkatli değerlendirilir.
• Kamera kayıtları ve işyeri belgeleri: Mahkemenin işverenden istenmesini sağlayabileceği kayıtlar.

İmzalı bordrolar ve ihtirazi kayıt

Uygulamada ispatı en çok etkileyen konulardan biri bordrolardır. İşçinin imzasını taşıyan bordrolarda fazla çalışma ücreti tahakkuk ettirilmişse, işçinin bu tutarın üzerinde fazla çalışma yaptığını genellikle yazılı delille ispat etmesi beklenir. İşçinin bordroyu itiraz ettiği kısmı belirterek, yani ihtirazi kayıtla imzalaması, bu kısıtı hafifletir. Bordroda hiç fazla çalışma tahakkuku yoksa, fazla çalışma tanıkla da ispat edilebilir. Bu nedenle bordro imzalarken fazla çalışmanın eksik gösterildiği düşünülüyorsa bunun not düşülmesi önemlidir.

Zamanaşımı ve dava şartı arabuluculuk

Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.147 ve İş Kanunu m.32 uyarınca ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Beş yıldan eski dönemlere ait fazla çalışma ücretleri zamanaşımı itirazıyla karşılaşabilir. İşçilik alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak, 7036 sayılı Kanun m.3 uyarınca dava şartıdır. Beş yıllık sürenin hangi alacaklara uygulandığını işçilik alacağı zamanaşımı ön değerlendirme aracıyla kontrol edebilirsiniz.

Fazla mesai haklı fesih sebebi olabilir mi?

Fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, ücretin kanun hükümlerine veya sözleşmeye uygun hesap edilmemesi veya ödenmemesi kapsamında m.24/II-e uyarınca işçiye haklı nedenle derhal fesih hakkı verebilir. Bu durumda kıdem tazminatı da doğar. Ayrıntılar için işçinin haklı nedenle feshi rehberine bakabilirsiniz.

Örnek senaryo

Bir işçi iki yıl boyunca hafta içi her gün on bir saat, cumartesi günleri de altı saat çalışmıştır; bordrolarında hiç fazla çalışma görünmemektedir. İşçi, turnike giriş-çıkış kayıtlarının işverenden celbini ister, akşam saatlerinde gönderdiği iş e-postalarını ve aynı vardiyada çalışan iki arkadaşını tanık olarak gösterir. Haftalık çalışma süresi kırk beş saati aştığından aşan saatler yüzde elli zamlı hesaplanır; bordroda tahakkuk olmadığından tanık beyanları da değerlendirilir. İşçi önce arabulucuya başvurur, anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açar.

Sık yapılan hatalar

• Fazla mesai tahakkuku olan bordroları itiraz kaydı düşmeden imzalamak.
• Giriş-çıkış kayıtları ve iş yazışmaları gibi delilleri toplamamak.
• Denkleştirme uygulanan işyerlerinde her kırk beş saat aşımını fazla mesai saymak.
• Beş yıllık zamanaşımı süresini aşan dönemleri talep etmek.
• Arabuluculuğa başvurmadan doğrudan dava açmak.