İşçinin haklı nedenle feshi: sebepler, altı iş günü süresi ve kıdem hakkı (İş K. m.24)

Haklı nedenle derhal fesih nedir?

İş sözleşmesi kural olarak bildirim süresine uyularak sona erdirilir. Ancak bazı durumlarda işçiden sözleşmeye devam etmesi beklenemez. 4857 sayılı İş Kanunu m.24, süresi belirli olsun veya olmasın, işçinin bu hâllerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebileceğini düzenler. Buna işçinin haklı nedenle derhal feshi denir. Bu fesih, sıradan istifadan farklı olarak işçiye kıdem tazminatı hakkı kazandırır.

Haklı nedenler: üç ana grup

m.24, haklı nedenleri üç başlıkta toplar.

I. Sağlık sebepleri

• İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa.
• İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren yahut başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.

II. Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller

• İşveren, sözleşme yapılırken esaslı noktalardan biri hakkında yanlış vasıflar veya şartlar göstererek ya da gerçeğe uygun olmayan bilgiler vererek işçiyi yanıltırsa.
• İşveren, işçinin veya ailesi üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak şekilde sözler söyler, davranışlarda bulunursa veya işçiye cinsel tacizde bulunursa.
• İşveren işçiye veya ailesine sataşır, gözdağı verir, onu kanuna aykırı davranışa kışkırtır, hapsi gerektiren bir suç işler ya da işçi hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnatlarda bulunursa.
• İşçi işyerinde başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından cinsel tacize uğrar ve bunu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemler alınmazsa.
• İşçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse.
• Parça başı veya iş tutarı üzerinden ücret kararlaştırılıp işçiye yapabileceğinden az iş verilir ve ücret farkı karşılanmazsa ya da çalışma şartları uygulanmazsa.

III. Zorlayıcı sebepler

İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi feshedebilir.

En sık karşılaşılan haklı nedenler

Uygulamada işçinin haklı feshine en sık konu olan durumlar ücret ve çalışma şartlarıyla ilgilidir. Ücretin eksik veya geç ödenmesi, fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, sözleşmede kararlaştırılan yan hakların verilmemesi ve çalışma şartlarının işçi aleyhine tek taraflı değiştirilmesi bu kapsamda değerlendirilir. Ücret en geç ayda bir ödenmek zorunda olduğundan (m.32), düzenli olarak geç ödenen ücret de haklı neden oluşturabilir. İşyerinde sistematik baskı ve aşağılayıcı davranışlar ise m.24/II-b ve c kapsamında değerlendirilebilir.

Fesih hakkını kullanma süresi: altı iş günü ve bir yıl

m.26'ya göre ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâllere dayanarak işçiye tanınan fesih yetkisi, diğer tarafın bu davranışta bulunduğunun öğrenildiği günden başlayarak altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; bu nedenle haklı nedene dayanan işçinin gecikmeden hareket etmesi gerekir. Sağlık sebepleri ve zorlayıcı sebepler için m.26'daki bu süre öngörülmemiştir.

Haklı feshin sonuçları

• Kıdem tazminatı: 1475 sayılı Kanun m.14 uyarınca işçinin haklı nedenle feshi kıdem tazminatı doğurur. İşçinin en az bir yıllık kıdemi olmalıdır. Hesap için kıdem tazminatı şartları rehberine ve ücretsiz hesaplama aracına bakabilirsiniz.
• İhbar tazminatı yok: Fesih derhal yapıldığından işçi bildirim süresine uymak zorunda değildir; ancak ihbar tazminatı da talep edemez.
• Diğer alacaklar: Ödenmemiş ücret, fazla çalışma ücreti ve kullanılmamış yıllık izin ücreti (m.59) ayrıca istenir.
• Tazminat hakları saklı: m.26'ya göre süresi içinde fesheden tarafın diğer taraftan tazminat hakları saklıdır.

Fesih nasıl yapılmalı ve ispat

Haklı nedenle fesih bildiriminin yazılı yapılması ve nedenin açık ve somut olarak belirtilmesi büyük önem taşır. Haklı nedene dayanan işçi, bu nedenin varlığını ispatla yükümlüdür. Örneğin ücretin ödenmediği iddiasında banka hesap dökümleri, bordrolar ve yazışmalar; hakaret veya taciz iddiasında tanıklar, mesajlar ve şikâyet kayıtları delil olarak saklanmalıdır. Fesih bildiriminin noter aracılığıyla veya alındı imzalı olarak iletilmesi, bildirimin tarihini ve içeriğini ispat bakımından kolaylık sağlar. Gerekçesiz bir "istifa" dilekçesi, sonradan haklı nedenin ispatını zorlaştırabilir; bu konu istifa eden işçinin hakları rehberinde ayrıca anlatılır.

Arabuluculuk ve zamanaşımı

Kıdem tazminatı ve diğer işçilik alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak 7036 sayılı Kanun m.3 uyarınca dava şartıdır. İş Kanunu Ek m.3'e göre kıdem tazminatının zamanaşımı beş yıldır.

Örnek senaryo

Üç yıldır çalışan bir işçinin son dört aylık maaşı her ay iki üç hafta gecikmeli ve eksik ödenmiştir. İşçi, ücretlerin eksik ve geç ödendiği ayları ve tutar farklarını belirten bir fesih bildirimini noter aracılığıyla işverene gönderir ve sözleşmeyi m.24/II-e uyarınca derhal feshettiğini bildirir. İşçi ihbar süresi beklemeden ayrılır, kıdem tazminatını, ödenmeyen ücret farklarını ve kullanılmamış yıllık izin ücretini talep eder; önce arabulucuya başvurur, anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açar.

Sık yapılan hatalar

• Haklı nedeni fesih bildiriminde yazmamak veya genel ifadelerle geçiştirmek.
• Ahlak ve iyi niyet hâllerinde altı iş günlük süreyi kaçırmak.
• Haklı nedenle fesihte ayrıca ihbar tazminatı istemek.
• Ücret ödemelerini gösteren banka kayıtlarını ve yazışmaları saklamamak.
• Arabuluculuğa başvurmadan doğrudan dava açmak.