Kıdem ve ihbar tazminatı davası: arabuluculuk dava şartı, iş mahkemesi, beş yıllık zamanaşımı (7036 m.3, 5; İş K. Ek m.3)

Kıdem ve ihbar tazminatı, iş ilişkisinin sona ermesinden doğan en yaygın uyuşmazlık konularıdır. Bu tazminatlar için dava açmadan önce izlenmesi gereken usul, 2017'de yürürlüğe giren 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile önemli ölçüde değişmiştir.

Zorunlu ön adım: arabuluculuk (7036 m.3)

7036 sayılı Kanunun getirdiği en köklü değişiklik, arabuluculuğu dava şartı hâline getirmesidir. m.3/1 açıkça der ki: kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Bu kural, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı davalarını doğrudan kapsar — bu tazminatlar, iş sözleşmesinden kaynaklanan işçi alacaklarıdır. Ayrıca 2023'te eklenen cümle uyarınca bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları için de aynı kural geçerlidir.

İstisna: m.3/3 uyarınca iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı aranmaz — bu davalar doğrudan mahkemeye açılabilir.

Son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi zorunluluğu (m.3/2)

Arabuluculuk süreci anlaşmayla sonuçlanmazsa, davacı işçi (veya işveren) dava açabilir. Ancak burada da katı bir usul kuralı vardır: davacı, arabuluculuk faaliyeti sonunda düzenlenen son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.

Bu zorunluluğa uyulmazsa süreç şöyle işler:

1. Mahkeme davacıya, son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulması gerektiğini, aksi hâlde davanın usulden reddedileceğini bildiren bir davetiye gönderir.
2. Bu ihtara rağmen tutanak sunulmazsa, dava dilekçesi karşı tarafa tebliğ edilmeksizin, davanın usulden reddine karar verilir.
3. Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.

Bu, arabuluculuk aşamasının atlanamayacağını ve dava dosyasının bu belge olmadan eksik sayılacağını gösterir.

Görevli mahkeme: iş mahkemesi (7036 m.5)

Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, dava iş mahkemesinde açılır. 7036 m.5/1-a uyarınca iş mahkemeleri; 4857 sayılı İş Kanununa veya 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun hizmet sözleşmelerine ilişkin hükümlerine tabi işçiler ile işveren veya işveren vekilleri arasında, iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü hukuk uyuşmazlığına bakar.

Zamanaşımı: beş yıl (İş K. Ek m.3)

Kıdem ve ihbar tazminatı taleplerinin de bir zamanaşımı süresi vardır. İş Kanunu Ek Madde 3 (7036 sayılı Kanunla eklenmiştir) şu tazminatlar için beş yıllık zamanaşımı öngörür:

• Kıdem tazminatı (Ek m.3/a),
• İş sözleşmesinin bildirim şartına uyulmaksızın feshinden kaynaklanan tazminat — yani ihbar tazminatı (Ek m.3/b),
• Kötüniyet tazminatı (Ek m.3/c),
• Eşit davranma ilkesine uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminat (Ek m.3/d).

Bu, işçinin iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren beş yıl içinde bu tazminatları talep edebileceği anlamına gelir; bu süre geçtikten sonra açılan davalarda işveren zamanaşımı def'i ileri sürebilir.

Örnek senaryo

Bir işçi, işvereni tarafından haksız yere ve kıdem tazminatı ödenmeden işten çıkarılır. İşçi doğrudan mahkemeye dava açamaz; önce arabuluculuk bürosuna başvurmalıdır (7036 m.3/1). Arabuluculuk görüşmesinde taraflar anlaşamaz ve bir son tutanak düzenlenir. İşçi, bu tutanağın onaylı bir örneğini dava dilekçesine ekleyerek iş mahkemesinde kıdem ve ihbar tazminatı davası açar. Dava, işçinin iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımı süresi içinde açılmıştır, bu nedenle süre yönünden bir sorun yoktur.

Sık yapılan hatalar

• Arabuluculuğa hiç başvurmadan doğrudan dava açmak. Bu, 7036 m.3/2 son cümlesi uyarınca herhangi bir işlem yapılmaksızın usulden ret ile sonuçlanır.
• Son tutanağı dava dilekçesine eklemeyi unutmak. Mahkeme bir haftalık kesin süre verse de, bu süre kaçırılırsa dava usulden reddedilir — tutanağın baştan eklenmesi en güvenli yoldur.
• İş kazası/meslek hastalığı tazminatlarını da arabuluculuğa tabi sanmak. m.3/3 uyarınca bu tazminatlar istisnadır, doğrudan dava açılabilir.
• Beş yıllık zamanaşımı süresini iş sözleşmesinin başlangıcından hesaplamak. Süre, tazminata hak kazanılan olayın (fesih tarihinin) gerçekleştiği andan itibaren işlemeye başlar, işe başlama tarihinden değil.
• Yanlış mahkemede dava açmak. İşçi-işveren uyuşmazlıkları 7036 m.5 uyarınca iş mahkemesinin görevindedir; asliye hukuk mahkemesinde açılan bir dava görevsizlik kararıyla karşılaşır.