İbraname geçerli mi? İşçinin ibra sözleşmesi ve TBK m.420 şartları

İbra (ibraname), işçinin işverenden olan alacaklarından vazgeçtiğini yazılı olarak beyan etmesidir. İşten ayrılırken "hiçbir alacağım kalmamıştır" diyen belgeler sıkça imzalatılır; bu nedenle işçi alacaklarının (kıdem, ihbar, fazla mesai, izin) kaybını önlemek için ibranamenin geçerlilik şartları kanunda sıkı biçimde düzenlenmiştir. Düzenleme TBK m.420'dedir.

Geçerlilik şartları (m.420/2)

İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin geçerli olması için birlikte şu şartlar aranır:

1. Yazılı olma: ibra yazılı yapılmalıdır.
2. Bir aylık süre: ibra tarihi itibarıyla iş sözleşmesinin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş olması gerekir. Yani işten ayrıldığı gün veya hemen sonrasında imzalanan ibraname geçersizdir.
3. Alacağın türü ve miktarının açıkça belirtilmesi: "her türlü alacağımı aldım" gibi genel ifadeler yetmez; hangi alacağın (kıdem, ihbar, fazla mesai vb.) ve ne kadar olduğunun yazılması gerekir.
4. Ödemenin noksansız ve banka aracılığıyla yapılması: ödeme hak tutarına nazaran noksansız olmalı ve banka aracılığıyla yapılmalıdır. Elden ödeme kural olarak ibranameyi geçersiz kılar.

Şartları taşımayan ibra (m.420/2-3)

• Kesin hükümsüzlük: bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibranameler kesin olarak hükümsüzdür (m.420/2 son cümle). Bu, işçi imzalamış olsa bile alacaklarını dava edebileceği anlamına gelir.
• Makbuz hükmü (m.420/3): hakkın gerçek tutarda ödendiğini ihtiva etmeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanını içeren diğer ödeme belgeleri, içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Yani işçinin gerçekten aldığı tutar mahsup edilir; fazlası için dava açılabilir. Bu hâlde dahi ödemelerin banka aracılığıyla yapılması zorunludur.

Ceza koşulu yasağı (m.420/1)

Hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir (m.420/1). Örneğin "işten erken ayrılırsan şu kadar tazminat öderim" gibi yalnız işçiyi bağlayan cezai şartlar geçersizdir; karşılıklı ve dengeli ceza koşulları ayrı değerlendirilir (TBK m.179-182).

Uygulamada dikkat edilecekler

İşçi bakımından

• İşten ayrılırken ibraname imzalamayın veya imzalamak zorunda kalırsanız çekince koyun ("ihtirazi kayıtla" imzaladığınızı yazın) ve kopyasını alın.
• Ödemeler banka yoluyla yapılıyorsa dekontları saklayın; elden ödeme varsa işveren ibranameyi geçerli sayamaz.
• Bordrolarda "ödenmiştir" yazıyor olsa da, m.420 şartlarını taşımayan belgeler alacak davasına engel olmayabilir; tanık ve diğer deliller kullanılır.
• Zorunlu arabuluculuk: işçilik alacakları için arabulucuya başvurulur (7036); arabuluculuk anlaşma belgesi ayrıca ibra niteliği taşıyabilir ve ilam niteliğindedir; imzalamadan önce hesabı kontrol edin.
• Zamanaşımı: ücret alacaklarında beş yıllık süre (İş K. m.32) ve diğer alacaklar için özel süreler ayrıca izlenmelidir.

İşveren bakımından

• Ödemeleri banka aracılığıyla yapın ve dekontları saklayın.
• İbraname düzenleyecekseniz sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra ve alacakların türü ve miktarı açıkça yazılmış şekilde düzenleyin.
• Genel ibraname ("her türlü hakkımı aldım") tek başına koruma sağlamaz.
• Sulh ve arabuluculuk anlaşması çoğu zaman daha güvenli çözümdür.
• Kıdem tazminatı gibi kalemlerde ödemeyi eksiksiz yapmak gerekir.

İşe iade ve ibra

İşçi işe iade (İş K. m.20-21) veya kıdem/ihbar tazminatı talep ederken, m.420 şartlarını taşımayan ibranameyi geçersiz sayarak dava açabilir. İşçi işe başlatılırsa peşin ödenen bildirim süresi ücreti ve kıdem tazminatı boşta geçen süre ücretinden mahsup edilir (İş K. m.21/5).

Örnek senaryo

E, işten çıkarılırken işverenin hazırladığı "tüm alacaklarımı aldım, işverenden hiçbir alacağım kalmamıştır" yazılı belgeyi imzalamış; ödeme elden yapılmıştır. İki ay sonra fazla mesai ve kıdem tazminatı için dava açmayı düşünmektedir.

1. Şekil. Belge yazılıdır ancak genel ifade içerir; alacağın türü ve miktarı belirtilmemiştir (m.420/2-3. şart).
2. Süre. İbraname iş sözleşmesinin sona ermesinden en az bir ay sonra düzenlenmemişse geçersizdir (2. şart).
3. Ödeme. Ödeme elden yapıldığından banka aracılığıyla ödeme şartı yoktur (4. şart).
4. Sonuç. Belge kesin olarak hükümsüzdür; E alacaklarını dava edebilir (m.420/2).
5. Makbuz. Alınan tutar varsa belge içerdiği miktarla sınırlı makbuz hükmündedir (m.420/3); bu tutar mahsup edilir.
6. Arabuluculuk. E dava açmadan önce zorunlu arabulucuya başvurur.
7. Delil. E, bordroları, iş sözleşmesini, tanıkları ve banka kayıtlarını sunar.
8. İşveren savunması. İşveren belgenin geçerli olduğunu ileri sürerse m.420 şartlarının bulunmadığı gösterilir.

Sık yapılan hatalar

• İşten ayrılırken genel ibraname imzalamak. Geçersiz olsa da ispat sorunları doğurabilir.
• Ödemeyi elden yapmak/almak. Banka aracılığı şartı aranır (m.420/2).
• Bir aylık süreyi düşünmemek. İbra, sona ermeden en az bir ay sonra yapılmalıdır.
• Alacak türünü ve miktarını yazmamak. Genel ifade yetmez.
• Makbuz hükmünü bilmemek. Alınan tutar mahsup edilir; fazlası istenebilir (m.420/3).
• Zorunlu arabuluculuğu atlamak. Dava şartı eksikliği (7036).
• Zamanaşımını kaçırmak. Ücret alacaklarında beş yıl (İş K. m.32) ve özel süreler izlenmelidir.
• Yalnız işçi aleyhine ceza koşulu koymak. Geçersizdir (m.420/1).