Meslek hastalığının tespiti: bildirim, rapor ve haklar

Meslek hastalığı, iş kazasının aksine ani bir olaydan değil, işin niteliğinden ve çalışma koşullarından doğan, çoğu zaman zamanla ortaya çıkan bir sağlık bozukluğudur. Bu nedenle tespit süreci ve nedensellik bağı uyuşmazlıkların merkezindedir.

Tanım (5510 m.14/1)

Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâllerdir.

İki ayrı sebep kapsanır:

• İşin niteliği + tekrarlanan sebep: kişi, yaptığı işin doğası gereği tekrar eden bir etkene (toz, kimyasal madde, gürültü, titreşim, tekrarlayan hareket) maruz kalmıştır.
• İşin yürütüm şartları: işyerinin çalışma koşulları (havalandırma, ergonomi, çalışma saatleri, ruhsal baskı) hastalığa yol açmıştır.

Hastalığın geçici veya sürekli, bedensel veya ruhsal olması fark etmez.

Tespit usulü (m.14/2)

Sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun:

• a) Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usulüne uygun düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbî belgelerin incelenmesi,
• b) Kurumca gerekli görüldüğü hâllerde, işyerindeki çalışma şartlarını ve buna bağlı tıbbî sonuçlarını ortaya koyan denetim raporları ve gerekli diğer belgelerin incelenmesi,

sonucu Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.

Bu düzenleme, tespitin iki ayaklı olduğunu gösterir: tıbbi (sağlık kurulu raporu) ve işyeri şartları (denetim raporu). Yalnızca doktor raporu, meslek hastalığı sayılması için yeterli değildir; iş ile hastalık arasındaki nedensellik Kurum Sağlık Kurulunca doğrulanmalıdır.

Uyuşmazlık. m.14/6 (son fıkra): yönetmelikte belirlenmiş hastalıklar dışında herhangi bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmaması hususunda çıkabilecek uyuşmazlıklar, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır. Ayrıca 5510 m.95/2 uyarınca meslekte kazanma gücü kaybı derecelerine ilişkin sağlık kurulu raporları ve belgelere dayanılarak Kurumca verilen karara ilgililerin itirazı hâlinde durum yine Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır.

İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık

Meslek hastalıklarının önemli bir özelliği, işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkabilmesidir (ör. mesleki akciğer hastalıkları). m.14/3: meslek hastalığı işten ayrıldıktan sonra meydana çıkmış ve sigortalı olarak çalıştığı işten kaynaklanmışsa, sigortalının 5510 ile sağlanan haklardan yararlanabilmesi için, eski işinden fiilen ayrılmasıyla hastalığın meydana çıkması arasında, bu hastalık için Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikte belirtilen süreden daha uzun bir zamanın geçmemiş olması şarttır. Bu durumdaki kişiler, gerekli belgelerle Kuruma müracaat edebilirler.

İstisna: herhangi bir meslek hastalığının klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlendiği ve hastalığa yol açan etkenin işyerindeki inceleme sonunda tespit edildiği hâllerde, meslek hastalıkları listesindeki yükümlülük süresi aşılmış olsa bile, söz konusu hastalık Kurumun veya ilgilinin başvurusu üzerine Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayı ile meslek hastalığı sayılabilir.

Bu, yükümlülük süresini aşmış ama etkeni ispatlanabilen hastalıklar için son çaredir. Bu nedenle çalışma koşullarına ilişkin işyeri kayıtlarının, ölçüm raporlarının ve maruziyet belgelerinin saklanması kritik önem taşır.

Bildirim yükümlülüğü (m.14/4)

Meslek hastalığının 4. maddenin birinci fıkrasının:

• (a) bendi ile 5. madde kapsamındaki sigortalılar bakımından, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen veya bu durum kendisine bildirilen işveren tarafından,
• (b) bendi kapsamındaki sigortalı bakımından ise kendisi tarafından,

bu durumun öğrenildiği günden başlayarak üç iş günü içinde, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile Kuruma bildirilmesi zorunludur. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen veya yazılı olarak bildirilen hususları kasten eksik ya da yanlış bildiren işverene veya 4/1-b kapsamındaki sigortalıya, Kurumca bu durum için yapılmış bulunan masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir.

Soruşturma. m.14/5: meslek hastalığı ile ilgili bildirimler üzerine gerekli soruşturmalar Kurumun denetim ve kontrol ile yetkilendirilen memurları veya Bakanlık iş müfettişleri vasıtasıyla yaptırılabilir.

Sağlanan haklar ve tazminat

Meslek hastalığı, iş kazası ile aynı sigorta koluna tabidir: 5510 m.16 uyarınca geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir ile cenaze ödeneği ve evlenme ödeneği sağlanır. Sürekli iş göremezlik geliri için Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 azaldığı tespit edilmelidir (m.19/1); tam iş göremezlikte gelir aylık kazancının %70'idir.

İşverene karşı tazminat. İş kazası ile aynı ilkeler geçerlidir: TBK m.417 ve 6331 m.4 uyarınca işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünün ihlali hâlinde maddi ve manevi tazminat istenebilir. Meslek hastalığında kusur belirlemesi daha karmaşıktır: maruziyet süresi ve düzeyi, koruyucu önlemler, sağlık gözetimi (işe giriş ve periyodik muayeneler) ve birden fazla işverende geçen çalışma süreleri incelenir. Birden fazla işveren varsa sorumluluk maruziyet süresi ve yoğunluğuna göre paylaştırılır; bunun hesabı bilirkişi incelemesini gerektirir.

Arabuluculuk. 7036 m.3/3: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı uygulanmaz.

Kuruma başvuru. 7036 m.4/1: sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında (hizmet tespiti hariç) dava açmadan önce SGK'ya başvurmak zorunludur; altmış gün içinde cevap alınamazsa talep reddedilmiş sayılır.

Zamanaşımı

Meslek hastalığında zararın ortaya çıkışı ve kesinleşmesi zaman alabildiğinden, tazminat zamanaşımının başlangıcı önem taşır. TBK m.72/1 uyarınca haksız fiil dayanağında zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden on yıl; sözleşmeye aykırılıkta TBK m.146 uyarınca on yıl. Öğrenme tarihi, çoğu zaman Kurum Sağlık Kurulunun tespit/rapor tarihi ile ilişkilendirilir; ancak bu somut olaya göre değerlendirilmelidir ve temkinli yol, tespitten itibaren en erken sürede harekete geçmektir.

Örnek senaryo

G, on beş yıl boyunca toz yoğun bir işyerinde çalışmış ve emekli olmuştur. İki yıl sonra akciğer hastalığına tutulmuştur. Doktor, hastalığın mesleki toza bağlı olabileceğini belirtmiştir.

1. Meslek hastalığı mı? Hastalık, işin niteliğinden ve tekrarlanan maruziyetten kaynaklanmışsa m.14/1'e girer.
2. Tespit. G, yetkili sağlık hizmet sunucusundan sağlık kurulu raporu alır; Kurum, gerekirse işyeri denetim raporlarını inceler. Nihai tespit Kurum Sağlık Kurulunca yapılır (m.14/2).
3. İşten ayrılma sonrası. G, işten ayrıldıktan iki yıl sonra hastalanmıştır. Yönetmelikteki yükümlülük süresi içinde kalıyorsa hak doğar; aşılmışsa, klinik ve laboratuvar bulguları ile etkenin işyerinde tespiti hâlinde Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir (m.14/3).
4. Başvuru. G, gerekli belgelerle Kuruma müracaat eder.
5. Haklar. Meslek hastalığı tespit edilirse, kayıp oranı %10 ve üzerinde ise sürekli iş göremezlik geliri bağlanır.
6. Tazminat. G, işverenlerine karşı iş mahkemesinde tazminat davası açabilir; birden fazla işveren varsa sorumluluk maruziyete göre paylaştırılır. Arabuluculuk zorunlu değildir.
7. Uyuşmazlık. Meslek hastalığı sayılıp sayılmaması tartışmalıysa Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu karar verir.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca doktor raporuna güvenmek. Tespit, Kurum Sağlık Kurulunca yapılır; işyeri şartları da incelenir.
• İşyeri maruziyet kayıtlarını saklamamak. Süresi aşılmış hastalıkta etkenin tespiti belirleyicidir.
• Yükümlülük süresini kaçırmak. İşten ayrıldıktan sonraki süre yönetmelikte belirlenir.
• Bildirim süresini geciktirmek. İşveren üç iş günü içinde bildirmezse masraflar rücu edilir.
• Sağlık gözetimi kayıtlarını istememek. Periyodik muayene kayıtları kusur belirlemesinde önemlidir.
• Birden fazla işvereni unutmak. Sorumluluk maruziyete göre paylaştırılabilir.
• Süreleri tek kaynaktan hesaplamak. Haksız fiil ve sözleşme zamanaşımı farklıdır.
• Arabulucuya başvurmayı zorunlu sanmak. İş kazası ve meslek hastalığı tazminatında dava şartı değildir.