İş kazası bildirimi: kim, kime, ne kadar sürede bildirir?

İş kazası, sigortalıya iş kazası sigortası kapsamında geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve tedavi hakları kazandırır; işverene ise hem bildirim yükümlülüğü hem de hukuki sorumluluk doğurur. Kazanın bildirilmesi, bu hakların ve sorumlulukların başlangıç noktasıdır.

İş kazasının tanımı (5510 m.13)

5510 m.13/1: iş kazası;

• a) Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
• b) İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
• c) Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
• d) 4/1-a kapsamındaki emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
• e) Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında,

meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.

Tanımın kritik unsurları:

• Yer/zaman/bağlam bağı: olay, sayılan hâllerden birinde gerçekleşmelidir. İşyerinde bulunma, işi fiilen yaparken olmayı gerektirmez; işyerinde bulunduğu sırada olması yeterlidir.
• Zarar: sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hâle getirmesi gerekir; hemen veya sonradan ortaya çıkması fark etmez. Bu nedenle sonradan ortaya çıkan sonuçlar için de iş kazası kabul edilebilir.
• Servis kazaları: işverence sağlanan taşıtla işe gidiş geliş sırasında meydana gelen kazalar iş kazasıdır; sigortalının kendi aracıyla veya toplu taşımayla gidiş gelişi bu kapsamda değildir.

Bildirim yükümlülüğü

5510 m.13/2: iş kazasının 4. maddenin birinci fıkrasının:

(a) bendi ile 5. madde kapsamındaki sigortalılar bakımından, bunları çalıştıran işveren tarafından, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve Kuruma da en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde;

(b) bendi kapsamındaki sigortalı bakımından (kendi adına çalışan), kendisi tarafından, bir ayı geçmemek şartıyla rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonra üç iş günü içinde,

iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan ya da taahhütlü posta ile Kuruma bildirilmesi zorunludur.

(a) bendinde belirtilen süre, iş kazasının işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi hâlinde, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren başlar. Bu, işyeri dışındaki kazalar (ör. görevle başka şehre giden işçi) için süreyi kazanın gerçekleştiği anda değil, işverenin öğrendiği andan başlatır.

Özetle:

Bildirilecek merci	Süre
Kolluk (polis/jandarma)	Derhal
SGK	En geç 3 iş günü

Bildirim, kazanın işverenin kontrolü dışında gerçekleşmesi hâlinde öğrenme tarihinden başlar.

Bildirimin yapılmamasının yaptırımı

5510 m.21/2: iş kazasının, 13. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sürede işveren tarafından Kuruma bildirilmemesi hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği, Kurumca işverenden tahsil edilir.

Yani gecikmenin mali sonucu işverene aittir: işveren üç iş günlük süreyi kaçırırsa, sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneğinin bildirim tarihine kadar olan kısmını Kurum işverenden rücu eder. Ayrıca idari para cezaları da söz konusu olabilir; bunların tutar ve koşulları 5510'un idari para cezalarına ilişkin hükümlerine tabidir ve güncel tutarlar ayrıca kontrol edilmelidir.

Gerçeğe aykırı bildirim. m.13/3: Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı hakkında karar verilebilmesi için gerektiğinde soruşturma yapılabilir. Soruşturma sonunda bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumca bu olay için yersiz yapılmış ödemeler, gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan, 96. madde hükmüne göre tahsil edilir.

İş kazası sonrası sağlanan haklar

5510 m.16: iş kazası veya meslek hastalığı sigortasından sağlanan haklar şunlardır:

• a) Sigortalıya, geçici iş göremezlik süresince günlük geçici iş göremezlik ödeneği verilmesi,
• b) Sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanması,
• c) İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir bağlanması,
• d) Gelir bağlanmış olan kız çocuklarına evlenme ödeneği verilmesi,
• e) Ölen sigortalı için cenaze ödeneği verilmesi.

Geçici iş göremezlik. m.18: Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurullarından istirahat raporu alınmış olması şartıyla, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalıya her gün için ödenek verilir. İş kazasında ödenek için belirli bir prim gün şartı aranmaz. Bu, hastalık sigortasından farklıdır: hastalıkta önceki bir yıl içinde belirli prim günü ve üçüncü günden başlama şartı vardır.

Sürekli iş göremezlik geliri. m.19/1: iş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan hastalık ve engellilik nedeniyle sağlık kurulları raporlarına istinaden Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmış bulunduğu tespit edilen sigortalı, sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır. Gelir, m.19/3 uyarınca meslekte kazanma gücünün kaybı oranına göre hesaplanır: sürekli tam iş göremezlikte m.17'ye göre hesaplanan aylık kazancının %70'i; sürekli kısmi iş göremezlikte bu gelirin iş göremezlik derecesi oranındaki tutarı ödenir. Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaçsa gelir bağlama oranı %100'dür.

Bağımsız çalışanlar bakımından şart. m.19/4: 4/1-b'ye göre sigortalı sayılanlara sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için, kendi sigortalılığından dolayı genel sağlık sigortası dâhil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması zorunludur.

Ölüm. m.20/1: iş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerle ölen sigortalının hak sahiplerine, m.17'ye göre tespit edilecek aylık kazancının %70'i güncellenerek 34. madde hükümlerine göre gelir olarak bağlanır.

Bildirim sonrası: SGK süreci

Bildirimden sonra Kurum, olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağını inceler; gerekirse Kurum denetmenleri veya Bakanlık iş müfettişleri soruşturma yapar. Sağlık raporlarına dayalı meslekte kazanma gücü kaybı oranı Kurum Sağlık Kurulunca belirlenir; bu karara itiraz hâlinde Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karar verilir (5510 m.95/2).

Dava öncesi Kuruma başvuru. 7036 m.4/1: 5510 ve diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet akdine tabi çalışmaları nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç olmak üzere, dava açılmadan önce SGK'ya başvurulması zorunludur. Kurumca altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır.

İş mahkemesi. SGK ile uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür (5510 m.101; 7036 m.5/1-b).

Örnek senaryo

E, bir fabrikada makine operatörü olarak çalışırken vardiya sırasında elini makineye kaptırmış ve parmağını kaybetmiştir. Kaza saat 14.00'te olmuştur; işveren olayı ertesi hafta SGK'ya bildirmiştir.

1. İş kazası mı? E, işyerinde bulunduğu sırada ve bedenen engelli hâle gelmiştir; m.13/1-a uyarınca olay iş kazasıdır.
2. Bildirim süresi. İşveren, kolluğa derhal, SGK'ya en geç üç iş günü içinde bildirmeliydi (m.13/2-a). Bir hafta sonra bildirim yapılmıştır; süre kaçırılmıştır.
3. Yaptırım. Bildirim tarihine kadar geçen süre için E'ye ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği, m.21/2 uyarınca Kurumca işverenden tahsil edilir.
4. İstirahat raporu. E'nin ödenek alabilmesi için yetkili hekimden istirahat raporu alması gerekir (m.18).
5. Kalıcı zarar. Parmak kaybı nedeniyle meslekte kazanma gücü kaybı belirlenirse (%10 ve üzeri), E'ye sürekli iş göremezlik geliri bağlanır (m.19).
6. Tazminat. E, ayrıca işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir; bu davalar ayrı yazılarda ele alınmıştır. İş kazasından doğan tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3).
7. İtiraz. Kurumun kaza tespitine veya oranına itiraz edilecekse önce Kuruma başvuru şarttır (7036 m.4/1).

Sık yapılan hatalar

• Kolluğa bildirimi atlamak. m.13/2-a, kolluğa derhal bildirimi ayrıca ister.
• Üç iş günlük süreyi kaçırmak. Gecikme, ödeneğin işverenden tahsiline yol açar (m.21/2).
• İşyeri dışı kazada süreyi yanlış başlatmak. İşverenin kontrolü dışındaki yerlerde süre öğrenme tarihinden başlar.
• Gerçeğe aykırı bildirim yapmak. m.13/3 uyarınca ödemeler geri alınır.
• Sonradan ortaya çıkan zararı iş kazası saymamak. Tanım, "hemen veya sonradan" engelli hâle gelmeyi kapsar.
• Servis kazasını kapsam dışı sanmak. İşverence sağlanan taşıtla gidiş geliş iş kazasıdır.
• İstirahat raporunu almamak. Geçici iş göremezlik ödeneği için şarttır (m.18).
• Kuruma başvuru şartını atlamak. Sosyal güvenlik uyuşmazlığında dava öncesi başvuru gereklidir (7036 m.4).