İş kazasında işverenin hukuki sorumluluğu

İş kazasında işveren, iki ayrı düzlemde sorumlu olur: SGK'ya karşı (rücu, bildirim, idari yaptırımlar) ve işçiye/hak sahiplerine karşı (özel hukuk tazminatı). Bu yazı, işçi veya hak sahiplerinin işverene karşı tazminat talebinin hukuki dayanaklarını, kalemlerini ve süreçlerini ele alır.

Sorumluluğun dayanakları

1. Borçlar Kanunu m.417. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü, hizmet sözleşmesinin kanuni bir unsurudur. TBK m.417/2: işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmakla yükümlüdür; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

TBK m.417/3: işverenin bu hükümler dâhil, kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.

Bu düzenleme, iş kazası tazminatının sözleşmesel niteliğini gösterir: işçi, işverenin kusuru ve kusurun tazminata etkisi yanında, yükümlülüğün ihlalini de ileri sürer. Sözleşmeye aykırılıkta TBK m.112 kusur karinesi yaratır: borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür.

2. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4. 6331 m.4/1: işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede:

• Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması,
• İşyerinde alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar,
• Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır,
• Çalışana görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır,
• Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır.

Kanunun getirdiği üç önemli ilke:

• m.4/2: işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
• m.4/3: çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.
• m.4/4: işveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.

3. Haksız fiil. İşçi veya hak sahipleri TBK m.49'a da dayanabilir; ancak sözleşme dayanağı ispat bakımından çoğunlukla daha avantajlıdır.

İşverenin kusuru ve kusur belirlemesi

İş kazası davalarında kusur, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygunluk ölçüsüyle değerlendirilir. İncelenen başlıca noktalar:

• Risk değerlendirmesi yapılmış mı?
• Eğitim ve talimat verilmiş mi; işçi işe uygun mu?
• Koruyucu ekipman sağlanmış ve kullanımı denetlenmiş mi?
• Makine ve tesisatın bakımı, güvenlik donanımları (koruyucu, emniyet sistemi) yeterli mi?
• Denetim ve gözetim yapılıyor muydu?

Kusur oranı, iş güvenliği uzmanı bilirkişi incelemesi ile belirlenir. HMK m.266/1 uyarınca özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişi görüşü alınır. Bilirkişi raporunda işverenin, işçinin ve varsa üçüncü kişilerin kusur oranları ayrı ayrı gösterilir.

Müterafik kusur. TBK m.52/1: zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Ancak iş kazasında bu indirim, işverenin denetim ve gözetim yükümlülüğü nedeniyle dar yorumlanır; çünkü m.4/3 gereği çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Tazminat kalemleri

Maddi tazminat (TBK m.53-55):

• Ölüm hâlinde (m.53): cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kayıpları, destekten yoksun kalma zararları.
• Bedensel zararda (m.54): tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar, ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.

Manevi tazminat (TBK m.56): bedensel bütünlüğün zedelenmesinde hâkim, olayın özelliklerini göz önünde tutarak uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir; ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlarına da verilebilir.

SGK ödemelerinin etkisi. TBK m.55/1: kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler, zararın belirlenmesinde gözetilemez; zarar veya tazminattan indirilemez. Bunun tersi de doğrudur: SGK'nın işverene rücu edebileceği gelirler (5510 m.21) tazminattan mahsup edilebilir; bu, aynı zararın iki kez tazmin edilmemesi ilkesinin sonucudur. Hangi gelirin rücu edilebilir olduğu somut olayda 5510 m.21'e göre belirlenir; hesaplama aktüer bilirkişi tarafından yapılır.

7589 sayılı Kanunla eklenen kurallar. TBK m.55'e 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla eklenen fıkralar uyarınca çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında kazancın bilindiği döneme ilişkin tutara olay tarihinden, bilinemeyen döneme ilişkin tutara karar tarihinden kanuni faiz işletilir ve tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedeller ödeme tarihindeki tazminata göre oransal mahsup edilir. Yeni kuralların derdest dosyalara uygulanıp uygulanmayacağı geçiş hükümlerine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Usul: görevli mahkeme, arabuluculuk ve süre

Görevli mahkeme. Hizmet sözleşmesinden kaynaklanan iş kazası tazminat davaları iş mahkemelerinde görülür (7036 m.5/1-a: iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü hukuk uyuşmazlığı).

Arabuluculuk. 7036 m.3/1 kanundan veya iş sözleşmesinden doğan işçi/işveren alacağı ve tazminatı davalarında arabulucuya başvurmayı dava şartı yapar; ancak m.3/3: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz. Yani bu davalar için arabulucuya başvurmak zorunlu değildir; doğrudan dava açılabilir (isteğe bağlı arabuluculuk her zaman mümkündür).

Zamanaşımı. Sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat için TBK m.146: kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Haksız fiil dayanağında TBK m.72/1: zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiil tarihinden on yıl; tazminat, ceza kanununun daha uzun zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa o süre uygulanır. Uygulamada iş kazası dosyalarında sözleşmesel dayanağın on yıllık süresi çoğu zaman esas alınır; ancak temkinli yol, iki yıllık süreyi de gözeterek erken dava açmaktır.

Başlangıç. Bedensel zararlarda zamanaşımı çoğu zaman zararın kesinleştiği (maluliyet oranının belirlendiği) tarihle ilişkilendirilir; somut olaya göre değerlendirilmelidir.

Örnek senaryo

F, inşaat işçisidir; iskele korkuluğu bulunmayan bir katta çalışırken düşmüş ve kalıcı maluliyet geliştirmiştir. İşveren, iş güvenliği uzmanıyla sözleşme yaptığını, dolayısıyla sorumlu olmadığını savunmaktadır.

1. Dayanak. F, TBK m.417 ve 6331 m.4'e dayanır; işveren iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almakla yükümlüdür.
2. Uzman savunması. 6331 m.4/2 uyarınca uzman kuruluştan hizmet alınması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
3. Kusur ispatı. Sözleşmesel dayanakta TBK m.112 uyarınca kusursuzluğu işveren ispatlamalıdır. Korkuluk eksikliği, eğitim ve denetim kayıtlarının yokluğu işveren aleyhine delildir.
4. Bilirkişi. Mahkeme, iş güvenliği uzmanı bilirkişiden kusur oranlarını ister.
5. Müterafik kusur. F'nin emniyet kemerini kullanmaması gibi bir kusur varsa TBK m.52 uyarınca indirim tartışılır; ancak işverenin denetim yükümlülüğü göz önünde tutulur (m.4/3).
6. Tazminat. F, tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücü kaybı ve manevi tazminat ister. SGK'nın rücu edebileceği gelirler mahsup edilir; hesap aktüer bilirkişi ile yapılır.
7. Usul. İş mahkemesinde dava açılır; arabuluculuk zorunlu değildir (7036 m.3/3).
8. Süre. F, en geç iki yıl içinde harekete geçmeyi tercih eder; sözleşmesel dayanakta on yıllık süre de mevcuttur.

Sık yapılan hatalar

• İş güvenliği uzmanı sözleşmesine güvenmek. İşverenin sorumluluğu devam eder (6331 m.4/2).
• Çalışanın kusurunu tam sorumsuzluk sanmak. Çalışanın yükümlülükleri işvereni kurtarmaz (m.4/3).
• Tedbir maliyetini işçiye yansıtmak. m.4/4 buna izin vermez.
• Risk değerlendirmesi ve eğitim kayıtlarını saklamamak. İspat yükü işveren aleyhine işler.
• Arabulucuya başvurmayı zorunlu sanmak. İş kazası tazminatında dava şartı değildir.
• SGK gelirlerini yanlış mahsup etmek. Rücu edilemeyen ödemeler düşülmez; rücu edilebilenler mahsup edilir.
• Bilirkişi raporlarına yalnızca kusur yüzdesi üzerinden itiraz etmek. Somut mevzuat ihlalleri ve kayıtlar gösterilmelidir.
• Zamanaşımını yalnızca tek dayanağa göre hesaplamak. Sözleşme ve haksız fiil süreleri farklıdır.