İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama konusunda kapsamlı yükümlülükler yükler. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, idari para cezalarının yanı sıra iş kazası hâlinde tazminat ve ceza sorumluluğu doğurur.

İşverenin genel yükümlülüğü

İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede:

• Mesleki riskleri önlemek, eğitim ve bilgi vermek dâhil her türlü tedbiri almak
• Organizasyonu yapmak, gerekli araç ve gereçleri sağlamak
• Sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hâle getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmak
• Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek ve denetlemek
• Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak
• Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden uygunluğunu göz önüne almak
• Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri almak

İşverenin bu yükümlülükleri yerine getirmesi, çalışanların yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Ayrıca iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz.

Risk değerlendirmesi

Risk değerlendirmesi, uyumun merkezindedir. İşveren:

• İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikeleri belirler,
• Risk analizini yapar, kontrol tedbirlerine karar verir,
• Belirli aralıklarla ve işyerinde değişiklik olduğunda yeniler.

İş kazası davalarında ilk istenen belgelerden biri, güncel risk değerlendirmesidir.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri

İşveren, tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerektiğinde diğer sağlık personeli görevlendirmekle yükümlüdür. Bu hizmet, işyerinde görevlendirme veya ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden hizmet alınması yoluyla sağlanabilir.

Eğitim ve bilgilendirme

• Çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
• Eğitimler işe başlamadan önce ve belirli aralıklarla tekrarlanır.
• Eğitim kayıtları belgelendirilmelidir; imzalı eğitim katılım formları dosyada tutulmalıdır.
• Çalışanlara işyerindeki riskler, koruyucu tedbirler ve acil durum planları hakkında bilgi verilir.

Kişisel koruyucu donanım

Riskler toplu koruma tedbirleriyle giderilemiyorsa, işveren uygun kişisel koruyucu donanımı ücretsiz sağlamak ve kullanımını denetlemekle yükümlüdür. Zimmet tutanakları saklanmalıdır.

Çalışanın çalışmaktan kaçınma hakkı

Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar, kurula veya kurul yoksa işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir.

Talep sonucunda tedbir alınmazsa, çalışan çalışmaktan kaçınabilir. Bu süre içinde çalışanın ücreti ve diğer hakları saklıdır. Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan işyerini terk edebilir.

İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi

İşveren; iş kazalarını ve meslek hastalıklarını kayıt altına almak ve kanunda öngörülen süre içinde ilgili kuruma bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin yapılmaması ayrı bir yaptırım sebebidir ve kusur değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurur.

İhlalin sonuçları

• İdari para cezaları (yükümlülük türüne göre)
• İş kazası hâlinde maddi ve manevi tazminat sorumluluğu
• SGK'nın yaptığı ödemeler için rücu davası
• Şartları varsa cezai sorumluluk
• İşçi bakımından haklı nedenle fesih imkânı

Örnek senaryo

Bir imalathanede makine koruyucusu bulunmadığı için çalışan elini yaralar. İş kazası davasında risk değerlendirmesi istenir; belgede bu makineye ilişkin riskin hiç değerlendirilmediği görülür. Eğitim kayıtları da sunulamaz. Bilirkişi heyeti, işverenin kusur oranını bu eksiklikler üzerinden belirler.

Sık yapılan hatalar

• Risk değerlendirmesini bir kez yapıp güncellememek.
• Eğitimleri belgelendirmemek.
• Kişisel koruyucu donanımı verip zimmet tutanağı almamak ve kullanımı denetlememek.
• İş kazası bildirimini süresinde yapmamak.
• Alt işveren çalışanları bakımından koordinasyon yükümlülüğünü ihmal etmek.